Bəzən Yer kürəsinin dərinliklərində başlayan bir proses bütöv şəhərlərin taleyini dəyişir. Vulkan püskürmələri tarix boyu yüz minlərlə insanın həyatına təsir göstərib, yaşayış məntəqələrini məhv edib, hətta dünyanın iqlimini dəyişdirib. Bəzi fəlakətlər o qədər dəhşətli olub ki, onların izləri yüzillər keçməsinə baxmayaraq silinməyib.
Lent.az tarixdə baş vermiş ən qorxunc vulkan hadisələrini və Azərbaycanla bağlı maraqlı məqamları təqdim edir.
Pompey – Bir günün içində tarixə gömülən şəhər
Eramızın 79-cu ilində İtaliyadakı Vezuvi vulkanının püskürməsi Roma imperiyasının ən məşhur faciələrindən birinə səbəb oldu.
Pompey və Herkulanum şəhərləri vulkan külü, daş parçaları və ölümcül dərəcədə isti vulkan axınlarının altında qaldı.
Minlərlə insan həyatını itirdi. Ən dəhşətlisi isə odur ki, şəhər sanki həmin gün donub qaldı. Evlər, küçələr, gündəlik məişət əşyaları və insanların son anlarının izləri əsrlər sonra arxeoloqlar tərəfindən aşkarlandı.
Pompey bu gün də bəşəriyyətə təbiətin gücü qarşısında insanın nə qədər müdafiəsiz olduğunu xatırladır.
Tambora – Yayın gəlmədiyi il
1815-ci ildə İndoneziyanın Sumbava adasındakı Tambora vulkanı bəşər tarixinin ən güclü qeydə alınmış püskürmələrindən birini yaşadı.
Partlayış nəticəsində nəhəng həcmdə kül və qaz atmosferə yayıldı. Vulkanın ətrafında yaşayış məntəqələri dağıldı, minlərlə insan həlak oldu.
Fəlakətin təsiri İndoneziya ilə məhdudlaşmadı. Atmosferə yayılan kükürdlü hissəciklər Günəş şüalarının bir hissəsini əks etdirərək qlobal soyumaya səbəb oldu.
1816-cı il tarixə “yaysız il” kimi düşdü. Avropa və Şimali Amerikanın müxtəlif bölgələrində qeyri-adi soyuqlar, məhsul itkisi və ərzaq qıtlığı yaşandı.
Tambora sübut etdi ki, dünyanın bir nöqtəsində püskürən vulkan minlərlə kilometr uzaqda insanların gündəlik həyatını dəyişə bilər.
Krakatau – Minlərlə insanı udan nəhəng dalğalar
1883-cü ildə İndoneziyadakı Krakatau vulkanının püskürməsi tarixin ən məşhur təbii fəlakətlərindən birinə çevrildi.
Avqustun 27-də baş verən güclü partlayışlar adanın böyük hissəsini dağıtdı. Vulkanın yaratdığı sunamilər sahilyanı yaşayış məntəqələrini yerlə-yeksan etdi.
Rəsmi tarixi hesablamalara əsasən, fəlakət nəticəsində 36 mindən çox insan həlak oldu. Ölənlərin böyük əksəriyyəti sunaminin qurbanı idi.
Partlayışın yaratdığı atmosfer dalğaları Yer kürəsini bir neçə dəfə dolaşdı. Vulkan külü isə uzun müddət dünyanın müxtəlif bölgələrində qeyri-adi qırmızı günbatımlarına səbəb oldu.
Mon-Pele – Bir neçə dəqiqədə məhv olan şəhər
1902-ci il mayın 8-də Karib dənizindəki Martinika adasında yerləşən Mon-Pele vulkanı püskürdü.
Dağın yamaclarından aşağı hərəkət edən son dərəcə isti qaz, kül və süxur qarışığı Sen-Pyer şəhərinə çatdı.
Şəhər qısa müddətdə dağıldı. Təxminən 28–30 min insan həyatını itirdi.
Bu faciə vulkanların yalnız lava ilə deyil, çox sürətlə hərəkət edən ölümcül piroklastik axınlarla da böyük dağıntılar törədə bildiyini göstərdi.
Nevado-del-Ruis – İnsanları öldürən palçıq seli
1985-ci ildə Kolumbiyada Nevado-del-Ruis vulkanının püskürməsi başqa bir təhlükəni üzə çıxardı.
Vulkanın istiliyi dağın buz və qar örtüyünü əridərək nəhəng palçıq və süxur selləri yaratdı. Lahar adlanan bu axınlar Armero şəhərinə çatdı. Təxminən 23 min insan həlak oldu.
Faciəni xüsusilə ağırlaşdıran məqam təhlükə barədə xəbərdarlıqların mövcud olmasına baxmayaraq, əhalinin vaxtında təxliyə edilməməsi idi.
Armero hadisəsi bu gün vulkan təhlükələrinin idarə olunmasında ən ciddi tarixi dərslərdən biri hesab edilir.
Laki – Avropanı zəhərləyən püskürmə
1783-cü ildə İslandiyada başlayan Laki vulkan çatları püskürməsi aylarla davam etdi. Atmosferə böyük miqdarda kükürd dioksid və digər qazlar yayıldı. İslandiyada otlaqlar zədələndi, heyvanlar tələf oldu, ardınca ağır aclıq başladı. Tarixi hesablamalara görə, sonrakı aclıq və xəstəliklər İslandiya əhalisinin təxminən beşdəbirinin ölümünə səbəb oldu. Vulkanın yaratdığı zəhərli duman Avropanın müxtəlif ərazilərində də müşahidə edildi. Bu hadisə vulkan qazlarının lava qədər təhlükəli ola biləcəyini göstərdi.
Azərbaycan da vulkanlar ölkəsidir – Bizi hansı təhlükələr gözləyir?
Azərbaycan vulkanlarla bağlı dünya xəritəsində xüsusi yer tutur. Lakin ölkəmizdəki vulkanların böyük əksəriyyəti İndoneziya və İtaliyadakı kimi maqmatik deyil, palçıq vulkanlarıdır. Abşeron yarımadası, Qobustan və Xəzərin Azərbaycan sektorunda çoxsaylı palçıq vulkanları yerləşir. Bu vulkanlar yerin dərin qatlarından qaz, su, gil və süxur materiallarının səthə çıxması nəticəsində fəaliyyət göstərir. Bəzən güclü qaz alışmaları, alov sütunları və palçıq püskürmələri müşahidə olunur. Belə hadisələr yaxın ərazilərdə təhlükə yarada bilər. Məsələn, 2001-ci ildə Bakı yaxınlığındakı Lökbatan palçıq vulkanının püskürməsi böyük alov sütunu ilə müşayiət olunmuşdu. 2021-ci ildə isə Xəzər dənizində baş verən palçıq vulkanı püskürməsi güclü partlayış və alovlanma görüntüləri ilə diqqət çəkmişdi. Bununla belə, Azərbaycan palçıq vulkanlarını Vezuvi, Tambora və Krakatau kimi maqmatik vulkanlarla eyni təhlükə kateqoriyasına aid etmək düzgün deyil. Onların yaranma mexanizmi və mümkün təsirləri fərqlidir.
Tarixin verdiyi ən böyük dərs
Vulkan püskürmələrinin qarşısını almaq mümkün deyil. Lakin müasir müşahidə sistemləri, seysmik ölçmələr, qaz analizləri və təxliyə planları sayəsində insan itkisini azaltmaq mümkündür. Pompey, Tambora, Krakatau və Armero faciələrinin ortaq mesajı budur: təbiət təhlükəsini görməzdən gəlmək onun yox olması demək deyil.
Tarixin ən böyük vulkan fəlakətləri yalnız keçmişin dəhşətli xatirələri deyil, gələcək üçün ciddi xəbərdarlıqdır.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
