Müasir dövrdə qadın evləndikdən sonra öz soyadını saxlaya bilər. Lakin tarix boyu bu məsələyə münasibət fərqli olub. Bir çox cütlük üçün qadının ərinin soyadını götürməsi evliliyin adi bir hissəsi sayılsa da, bu ənənə əsrlər ərzində formalaşıb və müxtəlif ölkələrdə fərqli şəkildə yayılıb.
Lent.az xarici mediaya istinadla xəbər verir ki, tarixçi Nadejda Voytoviçin sözlərinə görə, bu gün bir çox insan evləndikdən sonra soyad dəyişməyin çox qədim və təbii bir qayda olduğunu düşünür, lakin tarix bu təsəvvürün tam doğru olmadığını göstərir.
Avropa cəmiyyətlərində bu ənənə müxtəlif dövrlərdə və fərqli şəraitdə tədricən formalaşıb. İngiltərədə qadınların ərinin soyadını götürməsinə orta əsrlərin sonlarında və yeni dövrün əvvəllərində rast gəlinir. Sonradan bu təcrübə cəmiyyətdə qəbul olunan qaydaya çevrilib.
Tarixçi bildirir ki, məsələni həmin dövrün ailə münasibətləri ilə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır. İngilis hüququnda “coverture” adlanan sistem mövcud olub. Bu sistemə əsasən, evli qadının hüquqi müstəqilliyi ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb. Kişi ailənin əmlakı və hüquqi məsələləri üzərində geniş nəzarət əldə edib.
Belə bir cəmiyyətdə ailə vahid sosial və əmlak birliyi kimi qəbul olunub. Onu cəmiyyət qarşısında əsasən kişi təmsil edib. Qadının ərinin soyadını daşıması da bu ailə modelinə uyğun gəlib.
Bununla belə, bütün Avropada qadınların həmişə evləndikdən sonra soyadını dəyişdiyini düşünmək düzgün deyil. Ənənələr ölkəyə, bölgəyə, qanunlara və dinə görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənib.
Bir çox ölkədə bu təcrübə yalnız XIX-XX əsrlərdə geniş yayılıb. Dövlət idarəçiliyinin və vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyatının inkişafı soyadı insanın rəsmi kimliyinin mühüm hissəsinə çevirib.
Soyad sistemi yaranmazdan əvvəl qadınları necə tanıyırdılar?
Voytoviç qeyd edib ki, keçmişdə qadınların da öz soyadları olub. Ancaq bugünkü soyad sistemini olduğu kimi keçmişə aid etmək olmaz.
Orta əsrlərdə və yeni dövrün əvvəllərində insanları tanıtmaq üçün daha müxtəlif üsullardan istifadə olunub. Qadın mənsub olduğu nəslə, atasına, ərinə, doğulduğu yerə və ya peşəsinə görə tanına bilərdi.
Yəni insanın adı ilə cəmiyyətin onu necə çağırması həmişə eyni olmayıb. Evləndikdən sonra soyad dəyişmək isə ayrıca bir tarixi proses kimi formalaşıb.
Müxtəlif ölkələrdə vəziyyət necədir?
Fransada nikahdan sonra hər iki tərəf doğulduğu zaman aldığı soyadı saxlayır. Bununla yanaşı, həyat yoldaşının soyadından gündəlik həyatda və inzibati işlərdə istifadə edə bilər. Bu, istifadə olunan soyad adlanır.
İspaniyada insanlar ənənəvi olaraq ata və ana xəttindən gələn iki soyad daşıyırlar. Buna görə də nikah qadının soyadlarının ərinin soyadı ilə əvəzlənməsi demək deyil.
İslandiyada isə tarixən ata və ya ana adına əsaslanan adlandırma sistemi formalaşıb. Burada adın bir hissəsi bütün ailə üzvlərinin ortaq soyadını deyil, şəxsin kimin övladı olduğunu göstərə bilər.
Ukraynada nikah ənənəvi olaraq çox vaxt qadının bir ailədən digərinə keçməsi kimi qəbul edilib. Buna görə də evləndikdən sonra qadının cəmiyyətdəki kimliyi daha çox əri və onun ailəsi ilə əlaqələndirilib.
Tarixçinin sözlərinə görə, bunu doğum, nikah və ölüm qeydlərinin aparıldığı köhnə qeydiyyat kitablarında da görmək mümkündür. Bölgələrə və dini icmalara görə qeydiyyat qaydaları fərqlənsə də, bəzi hallarda qadın nikah zamanı atasına və ya ərinə istinadla qeydə alınıb.
Din qadından ərinin soyadını götürməyi tələb edirmi?
Bəzi insanlar qadınların ərinin soyadını götürməsini dini inanclarla əlaqələndirirlər. Lakin məqalədə fikirlərinə yer verilən din nümayəndələri bunun birbaşa dini tələb kimi qəbul edilməməli olduğunu bildirirlər.
Xristianlıqda soyad məsələsi
Ukrayna Pravoslav Kilsəsinin Kiyev mitropoliyasının mətbuat katibi, keşiş Mixail Omelyanın sözlərinə görə, kilsə nikahı müqəddəs dini ayin kimi qəbul edir. Bununla belə, dini təlim və kilsə qaydaları qadının hansı soyadı daşımalı olduğunu müəyyənləşdirmir.
O bildirib ki, qadının ərinin soyadını götürməsi, öz soyadını saxlaması və ya qoşa soyad daşıması kilsə baxımından günah və ya yanlış hərəkət sayılmır. Bu, sosial məsələdir və qərarı ər-arvad verir.
İslamda soyad məsələsi
Ukrayna Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin nümayəndəsi şeyx Yunus Fazairovun sözlərinə görə, islamda qohumluq əlaqələrinin, o cümlədən uzaq qohumlarla münasibətlərin qorunmasına böyük əhəmiyyət verilir. İnsanın öz nəslini və mənşəyini unutmaması da vacib sayılır. Soyad bu əlaqəni qorumağın yollarından biridir.
O bildirib ki, müsəlman ölkələri və xalqları arasında şərti olaraq iki yanaşmanı fərqləndirmək mümkündür. Birinci halda qadın əri və uşaqları ilə eyni ailəyə mənsub olduğunu vurğulamaq istəyir. İkinci halda isə öz nəslinə bağlılığını ön plana çıxarır.
Fazairovun sözlərinə görə, Suriya, Livan, İordaniya və Səudiyyə Ərəbistanı kimi bir çox müsəlman ölkəsində qadın evləndikdən sonra öz soyadını saxlayır. Bu, insanların ailə tarixini nəsillər boyu izləməsinə və mənşəyini araşdırmasına kömək edir.
Onun izahına görə, qadın evləndikdən sonra yeni ailəyə bağlılığını vurğulamaq üçün qoşa soyad da götürə bilər. Uşaqlar isə ata nəslinə aid edilir.
Yəhudilikdə soyad məsələsi
Ravvin, Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin yəhudi din xadimi David Milman bildirib ki, soyad dəyişikliyi sırf mülki məsələdir. Çünki müasir mənada soyad anlayışı bu dinin yaranmasından xeyli sonra meydana çıxıb.
Onun sözlərinə görə, yəhudi mədəniyyətində qadın adətən evləndikdən sonra ərinin soyadını götürür. Bu, onun simvolik olaraq ərinin ailəsinə daxil olmasını ifadə edir.
Lakin qadının soyadı cəmiyyətdə daha çox tanınırsa və ya daha böyük nüfuza malikdirsə, ər-arvadın razılığı ilə qadın öz soyadını saxlaya bilər.
Milman vurğulayıb ki, din qadından nə soyadını dəyişməyi, nə də mütləq əvvəlki soyadını saxlamağı tələb edir. Müqəddəs kitabların yazıldığı dövrdə soyad anlayışı indiki formada mövcud olmayıb.
Ravvinin sözlərinə görə, cütlük xuppadan, yəni yəhudi toy mərasimindən əvvəl ailə həyatının müxtəlif məsələlərini öz aralarında razılaşdırır. Buraya qadının soyadını dəyişib-dəyişməyəcəyi, kişinin saqqal saxlayıb-saxlamayacağı, hətta həftə ərzində intim yaxınlığın tezliyi kimi şəxsi məsələlər də daxildir. Buna görə soyad seçimi də həyat yoldaşlarının qərarından asılıdır.
Soyad dəyişmək qadına psixoloji olaraq necə təsir edir?
Psixoloq Yuliya Qritsenkonun sözlərinə görə, qadınlar evləndikdən sonra soyad dəyişməyinə fərqli münasibət göstərə bilərlər. Bəziləri bunu həyat yoldaşı ilə yaxınlığın ifadəsi kimi qəbul edir. Digərləri isə öz kimliyinin bir hissəsini itirdiyini hiss edə bilər.
Psixoloq hesab edir ki, bu gün qadınlar öz soyadlarını daha çox saxlamağa meyillidirlər. O, bunu qadınların maliyyə, peşə və sosial baxımdan daha müstəqil olması ilə əlaqələndirib.
Qritsenkonun sözlərinə görə, nikah getdikcə daha az qadının ərinin ailəsinə keçməsi kimi qəbul olunur. Əvəzində evlilik iki müstəqil, yetkin insanın birliyi kimi qiymətləndirilir.
Məsələnin praktik tərəfləri də var. Sənədlər, diplomlar və insanın peşə fəaliyyətində tanındığı ad soyad dəyişikliyi zamanı nəzərə alınır. Boşanma halında isə yenidən soyad dəyişmək zərurəti yarana bilər.
Psixoloq vurğulayıb ki, əsas məsələ qərarın azad seçimə əsaslanmasıdır. “İstəyirəm ki, ortaq soyadımız olsun” düşüncəsi ilə “belə qəbul olunub” və ya “ərim inciyər” deyə soyad dəyişmək eyni şey deyil.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
