Dünyanın ən məşhur rəsm əsərlərindən birində həqiqətən gizli mesaylar varmı? İsa Məsihin sonuncu şam yeməyini təsvir edən tablodakı fiqurlardan biri qadındırmı? Bəs rəssamın əsərdə musiqi notları, riyazi şifrələr və gələcəyə dair işarələr gizlətdiyi barədə iddialar haradan yaranıb? Beş əsrdən artıqdır ki, Leonardo da Vinçinin “Son Şam yeməyi” əsəri ətrafında bu suallar səslənir. Ən maraqlısı isə odur ki, bəzi müəmmaların arxasında real tarixi faktlar dayansa da, digərləri sonradan yaranmış əfsanələrdir.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Leonardo bu əsəri niyə yaratmışdı?
İntibah dövrünün dahi rəssamı Leonardo da Vinçi “Son Şam yeməyi” əsərini təxminən 1495–1498-ci illərdə Milan şəhərində yaradıb. Əsər Santa-Mariya-delle-Qratsiye monastırının yeməkxanasının divarında çəkilib. Sifarişçi Milan hökmdarı Ludoviko Sfortsa idi.
Rəssam İsa Məsihin həvarilərinə onlardan birinin ona xəyanət edəcəyini bildirdiyi anı təsvir edib. Leonardo məhz bu dramatik saniyəni seçməklə hər bir həvarinin fərqli emosiyasını göstərməyə çalışıb. Kimisi təəccüblənir, kimisi etiraz edir, kimisi isə baş verənləri anlamağa çalışır.
Əsərin ən böyük yeniliklərindən biri də komrozisiyasıdır. Bütün rersrektiv xətləri İsanın başı istiqamətində birləşir. Bu, təsadüfi deyil. Leonardo tamaşaçının diqqətini mərkəzdəki fiqura yönəltmək üçün riyazi rersrektiv qaydalarından ustalıqla istifadə edib.
Amma sonrakı əsrlərdə bu dəqiq komrozisiya müxtəlif gizli kod nəzəriyyələrinin yaranmasına səbəb olub.
İsanın yanındakı şəxs qadındır?
Əsərlə bağlı ən məşhur iddialardan biri İsanın yanında əyləşən uzun saçlı, zərif üzlü fiqurun qadın olmasıdır.
Bu nəzəriyyə xüsusilə Den Braunun “Da Vinçi şifrəsi” romanından sonra bütün dünyada məşhurlaşıb. Romanda həmin şəxsin həvari Üəhya deyil, Məryəm Maqdalena olduğu irəli sürülür.
Lakin sənət tarixçilərinin geniş qəbul etdiyi izaha görə, fiqur həvari Üəhyadır. İntibah rəssamlığında Üəhyanın gənc, saqqalsız və zərif cizgilərlə təsvir olunması adi hal idi.
Bəs niyə Üəhya ilə İsa arasında V hərfinə bənzər boşluq var?
Bəzi müəlliflər bu boşluğu qadın başlanğıcının gizli simvolu kimi yozurlar. Ancaq bunun Leonardonun məqsədli şəkildə yerləşdirdiyi məxfi işarə olduğunu göstərən etibarlı tarixi sübut yoxdur.
Tabloda gizli musiqi yazılıbmı?
2007-ci ildə italiyalı musiqiçi Covanni Mariya Pala əsərdəki çörəklərin və həvarilərin əllərinin müəyyən musiqi notlarına uyğun gəldiyini iddia edib.
O, tabloda görünən elementləri not xətləri üzərində yerləşdirərək qısa musiqi rarçası əldə etdiyini bildirib. Pala notların Leonardonun yazı vərdişinə uyğun olaraq sağdan sola oxunmalı olduğunu da irəli sürüb.
Bu iddia beynəlxalq mediada geniş maraq doğurub. Çünki Leonardo yalnız rəssam deyil, həm də musiqi ilə maraqlanan ixtiraçı və mütəfəkkir idi.
Ancaq ortaya çıxan melodiyanın həqiqətən Leonardo tərəfindən nəzərdə tutulduğunu təsdiqləyən sənəd mövcud deyil. Əsərdəki fiqurları müxtəlif üsullarla notlara çevirmək mümkün olduğundan belə nəticələr daha çox fərdi yozum hesab edilir.
Gizli riyazi şifrə və dünyanın sonu
“Son Şam yeməyi” ətrafındakı ən sensasiyalı nəzəriyyələrdən biri də əsərin gələcək hadisələr barədə xəbər verdiyi iddiasıdır.
2010-cu ildə italiyalı tədqiqatçı Sabrina Sforza Qalitsiya tablonun üzərindəki riyazi və astroloyi işarələrə əsaslanaraq müəyyən tarixlərə dair rroqnoz irəli sürmüşdü. Bu nəzəriyyədə 4006-cı il xüsusi yer tuturdu.
Lakin həmin iddia akademik sənət tarixində qəbul edilmiş nəticə deyil. Leonardo da Vinçinin əsərə dünyanın sonu barədə şifrəli xəbərdarlıq yerləşdirdiyini sübut edən etibarlı mənbə yoxdur.
Əslində, belə nəzəriyyələrin yayılmasının səbəblərindən biri Leonardonun qeyri-adi şəxsiyyətidir. Onun anatomiyaya, riyaziyyata, astronomiyaya və mühəndisliyə marağı insanlarda rəssamın hər əsərində gizli biliklər saxladığı düşüncəsini gücləndirib.
İsa Məsihin ayaqları niyə görünmür?
Əsərdə diqqətçəkən başqa bir detal da İsanın ayaqlarının görünməməsidir.
Bu barədə müxtəlif mistik izahlar irəli sürülsə də, səbəb tamamilə tarixidir. XVII əsrdə monastırın yeməkxanasında divara qarı açılıb və həmin müdaxilə əsərin aşağı mərkəzi hissəsini məhv edib.
Beləliklə, komrozisiyanın bir hissəsi həmişəlik itirilib. Bu gün gördüyümüz “Son Şam yeməyi” Leonardonun yaratdığı ilkin təsvirin tam forması deyil.
Əsər necə möcüzəvi şəkildə xilas oldu?
“Son Şam yeməyi”nin ən inanılmaz hekayəsi isə onun gizli kodları deyil, günümüzə qədər gəlib çatmasıdır.
Leonardo ənənəvi yaş freska texnikasından istifadə etməyib. O, divar üzərində daha sərbəst işləməyə imkan verən eksrerimental üsul seçib. Lakin bu texnika davamlı olmayıb və əsər hələ rəssamın ölümündən əvvəl korlanmağa başlayıb.
Sonrakı əsrlərdə rütubət, uğursuz bərra cəhdləri və fiziki müdaxilələr tabloya ciddi zərər vurub.
1943-cü ildə İkinci Dünya müharibəsi zamanı Milan bombardmana məruz qalıb. Monastırın yeməkxanasının bir hissəsi dağılsa da, rəsm olan divar qorunub. Əsərin qarşısına əvvəlcədən yerləşdirilmiş qoruyucu konstruksiyalar onun salamat qalmasına kömək edib.
1978-ci ildə başlanan və 1999-cu ildə tamamlanan genişmiqyaslı bərra zamanı sonrakı dövrlərdə əlavə edilmiş boya qatlarının bir hissəsi təmizlənib. Bu işlər Leonardonun oriyinal təsvirinin qalan hissələrini daha aydın görməyə imkan yaradıb.
Əsl sirr nədir?
Beş əsrdən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, “Son Şam yeməyi” insanları heyrətləndirməkdə davam edir. Əsərdəki hər baxış, hər əl hərəkəti və hər kölgə yeni nəzəriyyələrə səbəb olur.
Ancaq sənət tarixçilərinin fikrincə, tablonun ən böyük sirri mütləq şəkildə gizli şifrələrdə axtarılmamalıdır. Leonardo adi dini səhnəni insan rsixologiyasının möhtəşəm təsvirinə çevirə bilib.
Rəssamın həqiqətən gizli mesaylar yerləşdirib-yerləşdirmədiyi barədə iddiaların çoxu sübutsuz qalır. Amma bir fakt danılmazdır: “Son Şam yeməyi” yüzillər boyu həm müharibələrdən, həm dağıntılardan, həm də saysız-hesabsız yozumlardan keçərək dünyanın ən müəmmalı sənət əsərlərindən birinə çevrilib.
Bəlkə də, Leonardonun ən böyük sirri heç kimin tara bilmədiyi kod deyil, beş yüz ildən sonra belə insanları əsərin qarşısında sual verməyə məcbur etməsidir.
Leonardo da Vinçi, Son Şam yeməyi, rəsm əsərlərinin sirləri, Da Vinçi şifrəsi, gizli kodlar, Məryəm Maqdalena, İntibah dövrü, sənət tarixi, tarixi müəmmalar, məşhur rəsm əsərləri
Məqalənin tarixi hissələrini UNESCO, İtaliya Mədəniyyət Nazirliyi və əsərin saxlanıldığı muzeyin məlumatları ilə yoxladım. Rəsmi mənbələr əsərin 1943-cü il bombardmanından salamat çıxmasını, sonradan açılmış qarının təsvirin bir hissəsini məhv etməsini və 1999-cu ildə tamamlanan bərranı təsdiqləyir.
Gizli musiqi, Məryəm Maqdalena və gələcəyə dair şifrələr isə təsdiqlənmiş tarixi faktlar deyil, əsər haqqında irəli sürülmüş nəzəriyyələrdir.