Azərbaycanın hər kəndinin öz tarixi, öz yaddaşı, özünəməxsus taleyi var. Bəzi kəndlər qədim qalaları, bəziləri tarixi məbədləri, digərləri isə yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyətlərlə tanınır. Elə kəndlər də var ki, onların adı ölkənin iqtisadi tarixində mühüm yer tutur. İmişli rayonunun Muradxanlı kəndi məhz belə yaşayış məntəqələrindəndir.
İlk baxışdan Muğan düzünün adi kəndlərindən biri kimi görünən Muradxanlının adı Azərbaycan neft sənayesinin tarixi ilə sıx bağlıdır. Bu kəndin yerləşdiyi ərazi təkcə əkinçilik və heyvandarlıq ənənələri ilə deyil, həm də yerin dərin qatlarında aşkar edilmiş neft ehtiyatları ilə diqqət çəkir.
Maraqlıdır, Muradxanlı adı haradan yaranıb? Bu kəndin adı neft sənayesinin tarixinə necə düşüb? Sovet dövründə aparılan geoloji axtarışlar burada hansı nəticələri verib? Kəndin bugünkü həyatında hansı dəyişikliklər baş verib?
Lent.az-ın “Bizim kəndlər” rubrikasında bu dəfə İmişli rayonunun Muradxanlı kəndindən danışacağıq.
Muğan düzündə yerləşən kənd
Muradxanlı Azərbaycanın Aran bölgəsində, İmişli rayonu ərazisində yerləşir. Kəndin yerləşdiyi coğrafi mühit Muğan düzünün təbii xüsusiyyətləri ilə səciyyələnir.
İmişli rayonu Kür-Araz ovalığının kənd təsərrüfatı baxımından əhəmiyyətli ərazilərindən biridir. Burada yay ayları isti və quraq, qış isə nisbətən mülayim keçir. Yağıntının az olması əkinçilikdə suvarmanın rolunu artırır.
Bu coğrafi şərait rayonun kəndlərinin təsərrüfat həyatına da təsir göstərib. Pambıqçılıq, taxılçılıq, heyvandarlıq və digər kənd təsərrüfatı sahələri İmişlinin iqtisadi həyatında mühüm yer tutur.
Muradxanlı da məhz belə təbii və təsərrüfat mühitində yerləşən kəndlərdən biridir.
Muradxanlı adının arxasında hansı tarix dayanır?
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində Muradxanlı adlı yaşayış məntəqələrinə rast gəlinir. Belə kəndlərdən biri İmişlidə, digəri isə Qubadlı rayonundadır.
Toponimlərin araşdırılması göstərir ki, Azərbaycan kəndlərinin adları çox vaxt tayfa, nəsil və şəxs adları ilə bağlı yaranıb.
Muradxanlı adının da Muradxan şəxs və ya nəsil adı ilə əlaqəli olması ehtimal edilə bilər. Lakin İmişlinin Muradxanlı kəndinin məhz nə vaxt və hansı nəsil tərəfindən salındığını təsdiqləyən dəqiq tarixi məlumatlar geniş yayılmış mənbələrdə kifayət qədər əksini tapmayıb.
Qubadlı rayonundakı eyniadlı kəndin mənşəyi barədə Təklə tayfasının Muradxanlı tirəsi ilə bağlı məlumatlar mövcuddur. Ancaq həmin məlumatları birbaşa İmişlinin Muradxanlı kəndinə aid etmək düzgün olmaz.
Kəndin adının dəqiq mənşəyinin müəyyənləşdirilməsi üçün arxiv sənədlərinin, köhnə xəritələrin və yerli nəsil tarixlərinin ayrıca araşdırılmasına ehtiyac var.
Muradxanlını məşhurlaşdıran neft yatağı
Muradxanlı adını Azərbaycanın iqtisadi tarixinə daxil edən ən mühüm hadisələrdən biri burada neft yatağının aşkar edilməsidir.
Hələ XX əsrin birinci yarısında geoloqlar İmişli ərazisinin dərin qatlarında neft ehtiyatlarının mövcud ola biləcəyini ehtimal edirdilər.
1930-cu illərdə aparılan geoloji araşdırmalar zamanı Muradxanlı sahəsinin neftlilik perspektivləri diqqət çəkməyə başlamışdı.
Lakin bu ehtimalların təsdiqlənməsi üçün uzun illər tələb olundu.
Nəhayət, 1971-ci ildə Muradxanlı neft yatağı kəşf edildi. 1975-ci ildə isə yataq sənaye istismarına verildi.
Bu hadisə Azərbaycanın yalnız Xəzər dənizi və Abşeron yarımadasında deyil, ölkənin digər bölgələrində də neft ehtiyatlarına malik olduğunu göstərən mühüm nümunələrdən biri idi.
Muradxanlı yatağı geoloji quruluşuna görə də maraq doğurur. Burada neft ehtiyatları mürəkkəb yeraltı süxur qatları ilə əlaqədardır.
Yatağın öyrənilməsi Azərbaycan geoloqları və neftçiləri üçün mühüm elmi və istehsalat təcrübəsi yaradıb.
Kəndin adı beynəlxalq neft müqavilələrində
Muradxanlı neft yatağının tarixi yalnız sovet dövrü ilə məhdudlaşmır.
Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkənin qurudakı neft yataqlarının yenidən işlənməsi və hasilatın artırılması məsələləri də gündəmə gəldi.
2016-cı ildə Muradxanlı, Cəfərli və Zərdab yataqlarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi və hasilatı ilə bağlı müqavilə təsdiqləndi.
SOCAR və “Zenith Aran Oil Company Limited” arasında bağlanmış saziş 25 illik dövrü əhatə edirdi.
Beləliklə, Muradxanlı adı beynəlxalq neft layihələrində də yer aldı.
Bir kəndin adının ölkənin neft sənayesi ilə bu qədər sıx bağlı olması onun tarixini digər yaşayış məntəqələrindən fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir.
Torpağın üstündə əkinçilik, altında neft
Muradxanlı haqqında maraqlı məqamlardan biri də onun yerləşdiyi ərazinin iki fərqli iqtisadi sahə ilə əlaqəli olmasıdır.
İmişli rayonu ənənəvi olaraq kənd təsərrüfatı bölgəsi kimi tanınıb. Burada suvarma kanalları, münbit torpaqlar və geniş əkin sahələri kənd həyatının formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
Digər tərəfdən, Muradxanlı neft yatağının kəşfi rayonun sənaye potensialını da üzə çıxarıb.
Beləliklə, Muradxanlı adı həm Muğanın kənd təsərrüfatı mühiti, həm də Azərbaycanın quruda neft hasilatı tarixi ilə əlaqələndirilir.
Bu xüsusiyyət kəndin tarixi və iqtisadi əhəmiyyətini araşdırmaq baxımından xüsusi maraq doğurur.
Kəndin həyatında mühüm yenilik: yeni məktəb
Muradxanlının müasir tarixində diqqətçəkən hadisələrdən biri kənddə yeni məktəb binasının istifadəyə verilməsidir.
2020-ci il sentyabrın 10-da Muradxanlı kənd tam orta məktəbinin yeni binasının açılışı keçirilib.
İkimərtəbəli təhsil müəssisəsi 264 şagird üçün nəzərdə tutulub.
Məktəbdə 11 sinif otağı, fənn kabinetləri, kitabxana, kompüter otağı, üç laboratoriya, akt və idman zalları yaradılıb.
Bina müasir istilik və işıqlandırma sistemləri ilə təchiz edilib.
Bu cür təhsil müəssisələrinin yaradılması kənd yerlərində uşaqların müasir şəraitdə təhsil alması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Məktəb kəndin gələcəyini formalaşdıran əsas sosial müəssisələrdən biridir. Çünki kəndin tarixi yalnız keçmişdə baş verən hadisələrlə deyil, burada böyüyən yeni nəslin həyatı ilə də davam edir.
Bir kəndin adında yaşayan tarix
Muradxanlının maraqlı cəhəti ondadır ki, onun haqqında danışarkən təkcə kənd həyatından deyil, bütövlükdə Azərbaycanın iqtisadi inkişafının müəyyən mərhələlərindən də söz açmaq mümkündür.
Bu ad XX əsrin geoloji axtarışlarında, sovet dövrünün neft sənayesi tarixində, müstəqillik illərinin beynəlxalq enerji müqavilələrində və müasir kənd həyatında qarşımıza çıxır.
Bununla belə, Muradxanlının hələ geniş araşdırılmamış tərəfləri də var.
Kəndin ilk sakinləri, qədim nəsilləri, yerli adət-ənənələri, köhnə yaşayış yerləri və sakinlərin yaddaşında qorunan hadisələr haqqında daha ətraflı məlumatların toplanması vacibdir.
Çünki kəndin tarixini yalnız rəsmi sənədlər yaşatmır. Bəzən bir ağsaqqalın xatirəsi, köhnə ailə şəkli, unudulmuş yer adı və ya nəsildən-nəslə ötürülən hekayə bütöv bir yaşayış məntəqəsinin keçmişini aydınlaşdırmağa kömək edir.
İmişlinin Muradxanlı kəndi də belə araşdırmalara layiqdir.
Bu kəndin adı bizə bir daha xatırladır ki, Azərbaycanın zənginliyi yalnız böyük şəhərlərində və məşhur tarixi abidələrində deyil. Ölkənin hər bir kəndində, onun torpağında, tarixində və insanlarının yaddaşında yaşamaqdadır.