Bu əlamətlər varsa, ayaqlarınızı itirə bilərsiniz - ARAŞDIRMA

Ayaqda yaranan adi mazol, kiçik kəsik, çat və ya suluq əksər insanlarda ciddi problem hesab edilmir. Lakin diabetdən əziyyət çəkən şəxslər üçün belə kiçik zədələr bəzən ağır infeksiyaya, toxumaların zədələnməsinə və hətta amputasiyaya qədər gedib çıxa bilər.

Lent.az xarici mediaya istinadən bildirir ki, mütəxəssislərin xəbərdarlığına görə, əsas təhlükə yaranın böyüklüyündə deyil. Problem diabetin zamanla sinirləri və qan damarlarını zədələməsi nəticəsində yaranır. İnsan ayağında baş verən zədəni hiss etmir, yara isə zəif qan dövranı səbəbindən normal sağalmır. Diabetli insanların təxminən üçdə birindən yarısına qədərində periferik neyropatiya yarana bilər. Bu vəziyyət ən çox ayaq və qıçlardakı sinirlərə təsir edir.

Diabetik ayaq nədir?

“Diabetik ayaq” ayrıca xəstəliyin adı deyil. Bu anlayış diabet nəticəsində ayaqlarda meydana çıxan sinir zədələnməsini, qan dövranı problemlərini, yaraları, xoraları və infeksiyaları əhatə edir. Qanda şəkərin uzun müddət yüksək qalması sinirlərə və onları qidalandıran kiçik qan damarlarına zərər verə bilər.

Nəticədə ayaqlarda hissiyyat azalır. İnsan isti və soyuğu, ağrını, sürtünməni və hətta bəzi hallarda dərin yaranı belə əvvəlki kimi hiss etmir. Eyni zamanda diabet qan damarlarına da təsir göstərə bilər. Ayaqlara kifayət qədər qan çatmadıqda toxumaların bərpası çətinləşir. Beləcə çox kiçik bir yara belə həftələrlə sağalmaya, daha da dərinləşə və infeksiyalaşa bilər.

Ən təhlükəli əlamət ağrının olmaması ola bilər

Diabetik ayağın ən təhlükəli xüsusiyyətlərindən biri budur: insanın ayağı zədələnsə də, ağrı hiss etməyə bilər. Məsələn, dar ayaqqabı ayağın bir hissəsini saatlarla sürtə bilər. Ayaqqabının içərisinə daş düşə, ayağın altında suluq yarana və ya insan bilmədən isti səthdə ayağını yandıra bilər.

Sağlam sinir sistemi olan insanda ağrı dərhal xəbərdarlıq siqnalı verir. Diabetik neyropatiya zamanı isə bu siqnal zəifləyə və ya tamamilə itməyə bilər. Həkimlər diabetli şəxslərə ayaqları yaxşı görünsə və heç bir ağrı hiss olunmasa belə, hər gün onları yoxlamağı tövsiyə edir.

İlk əlamətlər hansılardır?

Sinir zədələnməsi çox vaxt birdən-birə başlamır. Proses illərlə davam edə və tədricən inkişaf edə bilər. İlk əlamətlər arasında ayaqlarda və barmaqlarda keyimə, qarışqa gəzməsi hissi, iynələnmə, yanma, sancma və elektrik vurmasına bənzər ağrılar ola bilər. Bəzi xəstələr ayaqlarında sanki corab geyinmiş kimi qəribə hiss olduğunu bildirirlər.

Başqalarında isə ayağa yüngül toxunuş belə güclü ağrı yarada bilər. Şikayətlərin gecələr artması da mümkündür. Zaman keçdikcə temperaturu və ağrını hiss etmək qabiliyyəti də zəifləyə bilər. Ayaqlardakı sinir zədələnməsi koordinasiyaya da təsir edə bilər. Əzələ zəifliyi, qeyri-sabit yeriş və müvazinətin pozulması yıxılma riskini artırır.

Kiçik yara necə amputasiyaya qədər gedib çıxır?

Proses çox vaxt sadə bir zədədən başlayır. İnsan ayağını kəsir və ya ayaqqabı dərini sürtür. Sinir zədələndiyinə görə bunu hiss etmir və ayağının üzərinə normal şəkildə yük verməyə davam edir.

Yara daim təzyiq altında qaldığı üçün böyüyür.

Buna zəif qan dövranı da əlavə olunduqda yaranın sağalması daha da çətinləşir. Açıq yara bakteriyalar üçün giriş qapısına çevrilir və infeksiya meydana çıxa bilər. Müalicə gecikdirildikdə infeksiya daha dərin toxumalara, hətta sümüyə qədər yayıla bilər. Diabet fonunda yaranan ağır ayaq infeksiyası müalicəyə cavab vermədikdə bəzi hallarda barmağın, ayağın və ya ayağın bir hissəsinin amputasiyası həyat qurtaran müdaxilə kimi lazım ola bilər. Erkən aşkarlanma isə amputasiya riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Ayaqlarda bu dəyişiklikləri görməzdən gəlməyin

Diabetli şəxslərin hər gün ayaqlarının üst və alt hissəsinə, barmaqların arasına diqqətlə baxması tövsiyə olunur. Xüsusilə suluqlar, kəsiklər, çatlar, göyərmələr, qızartı, şişkinlik, qabıqlanma, dərinin rənginin dəyişməsi, sağalmayan yaralar və qeyri-adi isti sahələr diqqətdən yayınmamalıdır.

Ayağın altında yaranan dəyişiklikləri görmək çətin olduqda güzgüdən istifadə etmək və ya yaxın şəxsdən kömək istəmək mümkündür. Dırnaqlarda dəyişikliklər, göbələk infeksiyası və ayaqqabının müəyyən hissələrdə davamlı sürtünməsi də risk yarada bilər.

Kimlər daha çox risk altındadır?

Diabeti uzun müddətdir davam edən şəxslərdə sinir zədələnməsi ehtimalı daha yüksəkdir. Risk qanda şəkərin tez-tez yüksək olması, yüksək arterial təzyiq, yüksək xolesterin, artıq çəki və siqaret istifadəsi zamanı da arta bilər. Həmçinin yaş artdıqca və diabetin müddəti uzandıqca neyropatiya riskinin yüksəldiyini bildirir.

Qan damarlarında problem olan diabetli xəstələrdə isə risk xüsusilə böyükdür. Çünki sinir zədələnməsi yaranı hiss etməyə mane olur, damar problemi isə yaranın sağalmasını ləngidir.

Ayaqqabı seçimi niyə vacibdir?

Diabetli insan üçün ayaqqabı yalnız rahatlıq məsələsi deyil. Dar, sərt və ya ayağı sıxan ayaqqabı dəridə sürtünmə və suluq yarada bilər. Normalda insan bunu ağrıdan hiss edib ayaqqabını dəyişir. Neyropatiyası olan şəxsdə isə yara saatlarla diqqətdən kənarda qala bilər. Bu səbəbdən ayaqqabının içərisini geyinməzdən əvvəl yoxlamaq, içəridə daş, sərt predmet və ya çıxıntının olub-olmadığına diqqət yetirmək vacibdir.

Ayaqqabısız gəzmək də tövsiyə olunmur. Hətta ev şəraitində kiçik şüşə parçası, iti əşya və ya isti döşəmə hiss edilmədən ayağı zədələyə bilər.

Ayaqlara necə qulluq edilməlidir?

Həkimlər diabetli şəxslərə ayaqları hər gün yumağı, yaxşı qurulamağı və xüsusilə barmaqların arasını nəm saxlamamağı tövsiyə edir. Dərinin həddindən artıq qurumasının qarşısını almaq üçün nəmləndirici istifadə edilə bilər. Lakin barmaqların arasına krem çəkmək tövsiyə olunmur, çünki artıq nəmlik göbələk infeksiyasına şərait yarada bilər.

Mazol və ya sərtləşmiş dərini ev şəraitində kəsmək, deşmək və ya kimyəvi vasitələrlə yandırmağa çalışmaq xüsusilə təhlükəli ola bilər. Ayaqda yara varsa və sağalmırsa, özbaşına müalicə aparmaq əvəzinə həkimə müraciət etmək daha təhlükəsizdir.

Şəkərin nəzarətdə saxlanılması əsas şərtdir

Ayaq problemlərinin qarşısını almağın yalnız yerli qulluqla mümkün olduğunu düşünmək düzgün deyil. Əsas səbəblərdən biri yüksək qan şəkəri olduğuna görə qlükozanın hədəf səviyyələrdə saxlanılması sinir və damar zədələnməsinin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Qan təzyiqinə və xolesterinə nəzarət etmək, siqaretdən uzaq durmaq və həkim tərəfindən təyin edilmiş müalicəyə əməl etmək də riskin azaldılmasına kömək edir.

Həkimə nə vaxt müraciət etmək lazımdır?

Diabetli şəxsin ayağında yeni yara, rəng dəyişikliyi, şiş, davamlı qızartı, axıntı, infeksiya əlaməti və ya sağalmayan kəsik varsa, həkimə müraciəti gecikdirmək olmaz. Ayaqda qəfil istilik artımı, şişkinlik və formasının dəyişməsi də ciddi problemə işarə edə bilər. Mütəxəssislər diabetli insanların ən azı ildə bir dəfə ayaq müayinəsindən keçməsini, artıq ayaq problemi və ya neyropatiyası olan şəxslərin isə daha tez-tez yoxlanmasını tövsiyə edir.

Ən vacib məqam isə budur: diabetli insanda ayağın ağrımaması onun sağlam olması demək deyil. Bəzən təhlükəli yaranın ilk əlaməti məhz ağrının olmamasıdır. Kiçik bir kəsiyi vaxtında görmək və müalicə etdirmək böyük bir infeksiyanın, uzunmüddətli müalicənin və hətta amputasiyanın qarşısını ala bilər.