Lent.az “Qafqaz Şeyxülislamları” rubrikasında Qafqaz müsəlmanlarının üçüncü şeyxülislamı olan Şeyx Əhməd Salyani haqqında bioqrafiyanı təqdim edir.
- Şeyx Əhməd Salyani kimdir və nə vaxt doğulub?
Şeyx Əhməd Salyani, yəni Əhməd Məhəmmədəli oğlu Hüseynzadə 1812-ci ildə Salyan şəhərində dünyaya gəlib.
- Şeyx Əhməd Salyaninin ailəsi haqqında nə məlumdur?
Şeyx Əhməd Salyani Qafqaz müsəlmanlarının I şeyxülislamı Məhəmmədəli Hüseynzadənin oğlu, məşhur mütəfəkkir Əli bəy Hüseynzadənin isə babasıdır. Bu baxımdan onun yetişdiyi ailə mühiti həm dini, həm də intellektual ənənələrlə zəngin olub.
- Əhməd Hüseynzadənin təhsili necə başlayıb?
Uşaqlıq dövründən etibarən elmə maraq göstərən Əhməd Hüseynzadə əvvəlcə Qafqaz Müsəlman Ruhani məktəbində oxuyub.
- Şeyx Əhməd Salyani ali təhsilini harada alıb?
Daha sonra atasının təşəbbüsü ilə ali dini təhsil almaq üçün İraqa göndərilib.
- İraqda aldığı təhsilin əhəmiyyəti nə olub?
O dövrdə İraq Şərqin ən nüfuzlu dini mərkəzlərindən biri sayılırdı və burada aldığı təhsil onun elmi dünyagörüşünü ciddi şəkildə formalaşdırıb.
- Təhsildən sonra hansı fəaliyyətlə məşğul olub?
Təhsilini başa vurub geri qayıtdıqdan sonra Tiflis və Gəncə bölgələrində dini vəzifələrdə çalışıb, eyni zamanda elmi və ədəbi fəaliyyətlə məşğul olub.
- Şeyx Əhməd Salyani hansı dilləri bilib?
Ərəb və fars dillərini yüksək səviyyədə bilib və bu dillərdə yazıb-oxuyub.
- Şeyxülislam vəzifəsinə nə vaxt təyin olunub?
1862-ci ildə Rusiya imperatoru II Aleksandrın qərarı ilə Əhməd Hüseynzadə Zaqafqaziya şeyxülislamı vəzifəsinə təyin edilib.
- Bu vəzifə Şeyx Əhməd Salyaniyə nə qazandırıb?
Bu vəzifə ona böyük nüfuz qazandırıb və o dövrdə Qafqaz müsəlmanlarının dini həyatına rəhbərlik edən əsas şəxsə çevrilib.
- Dövlət tərəfindən ona hansı imkanlar verilib?
Ona dövlət tərəfindən yüksək məvacib ayrılıb və bu da onun statusunu daha da möhkəmləndirib.
- 1872-ci ildə hansı dəyişikliklər baş verib?
1872-ci ildə Zaqafqaziyada şiə və sünni müsəlmanlar üçün ayrı-ayrı ruhani idarələr yaradıldıqdan sonra onun fəaliyyət sahəsi daha da genişlənib və səlahiyyətləri artırılıb.
- Şeyx Əhməd Salyani necə alim kimi tanınıb?
Şeyx Əhməd Salyani yalnız dini rəhbər kimi deyil, həm də maarifçi alim kimi tanınıb.
- Şeyx Əhməd Salyaninin maarifçilik baxışları nədən ibarət olub?
O, hesab edirdi ki, cəmiyyətin inkişafı üçün təkcə dini biliklər kifayət etmir, insan dünyəvi elmləri də öyrənməlidir.
- Şeyx Əhməd Salyani hansı elmlərin öyrənilməsini təşviq edib?
Bu səbəbdən o, riyaziyyat, coğrafiya, tarix və digər sahələrin öyrənilməsini təşviq edib.
- Şeyx Əhməd Salyaninin fikrincə insan necə özünü tanıya bilər?
Onun fikrincə, insan özünü tanımaq üçün həm dini, həm də elmi biliklərə sahib olmalıdır.
- O, yaradıcılığa nə vaxt başlayıb?
O, gənc yaşlarından yazıb-yaratmağa başlayıb və müxtəlif sahələr üzrə əsərlər qələmə alıb.
- Onun əsərləri hansı dillərdə yayılıb?
Əsərləri ərəb, fars və rus dillərində yayılıb və geniş oxucu kütləsinə çatıb.
- “Tarixi-ədəbiyyati-türk” əsəri haqqında nə deyilir?
“Tarixi-ədəbiyyati-türk” əsəri xüsusilə diqqət çəkir, çünki bu əsərdə türk xalqlarının ədəbiyyatı, dili və tarixi barədə mühüm fikirlər yer alır.
- Bu əsərdə hansı mövzulara toxunulub?
O, Göytürklər, uyğurlar, Oğuz mədəniyyəti və klassik türk ədəbiyyatı haqqında düşüncələrini ortaya qoyub və bu sahədə ilk təşəbbüslərdən birini edib.
- Mirzə Fətəli Axundzadə onun haqqında nə deyib?
Onun dövründə yaşamış böyük maarifçi Mirzə Fətəli Axundzadə Şeyx Əhməd haqqında yüksək fikirlər söyləyib və onu geniş dünyagörüşlü, tərəqqisevər alim kimi dəyərləndirib.
- Tiflisdə yaşaması ona necə təsir edib?
Tiflisdə yaşaması ona Qərb mədəniyyəti ilə tanış olmaq imkanı yaradıb və bu da onun düşüncə tərzinə müsbət təsir göstərib.
- O, digər ruhanilərdən nə ilə fərqlənib?
O, dövrünün bir çox ruhanilərindən fərqli olaraq yeniliklərə açıq olub və cəmiyyətin dəyişən tələblərini düzgün qiymətləndirə bilib.
- Hansı mükafatla təltif olunub?
1881-ci ildə onun xidmətləri yüksək qiymətləndirilib və o, “Müqəddəs Vladimir” ordeninin III dərəcəsi ilə təltif olunub.
- Bu mükafat nəyi göstərir?
Bu mükafat onun həm dini, həm də ictimai sahədə gördüyü işlərin dövlət tərəfindən qəbul edildiyini göstərir.
- O, nə vaxta qədər şeyxülislam olub?
Şeyx Əhməd Hüseynzadə 1884-cü ilə qədər şeyxülislam kimi fəaliyyət göstərib.
- Onun ölümü haqqında nə məlumdur?
Daha sonra bu vəzifədən ayrılıb və 1887-ci ildə Tiflis şəhərində vəfat edib.
- Şeyx Əhməd Salyani harada dəfn olunub?
O, Tiflisdə dəfn olunub və məzarı uzun illər boyunca ziyarət edilən yerlərdən biri kimi tanınıb.
- Əli bəy Hüseynzadə onunla bağlı hansı sənət əsəri yaradıb?
Əli bəy Hüseynzadə 1885-1889-cu illərdə Peterburq Universitetinin tələbəsi olarkən yağlı boya ilə Şeyxin portretini çəkib.
- Bu portretin əhəmiyyəti nədir?
Əsər XIX yüzildə müasir Azərbaycan rəssamlığının əsasını qoyan ilk rəsmdir.
- Şeyx Əhməd Salyani hansı sahələrdə töhfə verib?
O, Qafqazda dini idarəçilik sisteminin formalaşmasına, maarifçilik ideyalarının yayılmasına və türk ədəbiyyatı tarixinin öyrənilməsinə mühüm töhfə verib.
- Ona aid qədim Qurani-Kərim nüsxələri haqqında nə deyilir?
Son illərdə ona məxsus olduğu deyilən qədim Qurani-Kərim nüsxələrinin tapılması da onun tarixi şəxsiyyət kimi əhəmiyyətini bir daha göstərir.
- Bu kitablar necə qorunub?
Bu kitablar vaxtilə qorunmaq üçün torpağa basdırılıb, daha sonra aşkar olunaraq Salyan kitabxanasına təqdim olunub və bu gün xüsusi şəraitdə saxlanılır.
- Ümumilikdə Şeyx Əhməd Salyani necə qiymətləndirilir?
Şeyx Əhməd Salyani həm dini lider, həm alim, həm də maarifçi kimi Azərbaycan tarixində dərin iz qoymuş şəxsiyyətlərdən biri sayılır.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
