Rəşid Behbudovun müəmmalı ölümü: Qorbaçova verilən gizli kasetdə nə vardı?

Bəzi səslər var ki, illər keçsə də, zamanın səs-küyündə itib-batmır. Bir vaxtlar konsert salonlarını dolduran, səhnəyə çıxdığı an minlərlə insanı öz sehrinə salan sənətkarların səsi bəzən özlərindən daha uzun ömürlü olur. Onlar həyatdan köçsələr də, ifa etdikləri mahnılar yaddaşlarda yaşayır, lent yazılarından yenidən boylanaraq keçmişin qapısını aralayır. Bir zamanlar böyük sevgi ilə qarşılanan, adı sənət tariximizə qızıl hərflərlə yazılan belə sənətkarlar bu gün bəzən yalnız köhnə lent yazılarında, saralmış şəkillərdə yaşayırlar.

Lent.az-ın “Unudulan sənətkarlar” rubrikasında bu dəfə Azərbaycan musiqi sənətinin görkəmli nümayəndələrindən biri, bənzərsiz səsi və özünəməxsus ifa tərzi ilə dünya səhnələrində də tanınan Rəşid Behbudovun həyat və yaradıcılıq yoluna nəzər salırıq.

Sənətkarlar nəslindən gələn uşaq

Rəşid Məcid oğlu Behbudov 1915-ci il dekabrın 14-də Gürcüstanın Tiflis şəhərində dünyaya gəlib. Atası Məcid Behbudov əslən Şuşadan olan tanınmış xanəndə, anası Firuzə Abbasqulu qızı Vəkilova isə Qazaxın Yuxarı Salahlı kəndindən olan məşhur Vəkilovlar nəslinin nümayəndəsi idi.

Məcid Behbudov dövrünün tanınmış muğam ifaçılarından sayılırdı. Belə bir musiqi mühitində böyüyən Rəşidin uşaqlıqdan sənətə maraq göstərməsi təsadüfi deyildi. Anası Firuzə xanım isə musiqiçi olmasa da, ziyalı və maarifçi qadın kimi tanınırdı. O, Tiflisdə məktəblərdə rus dili müəllimi işləyirdi, rus və fransız dillərini mükəmməl bilirdi.

Rəşid ailənin sonbeşiyi idi. Onun böyük qardaşı Ənvər Behbudov gələcəkdə tanınmış teatr rejissoru, bacısı Nəcibə Behbudova isə aktrisa kimi məşhurlaşıb. Beləliklə, Behbudovlar ailəsində təkcə musiqi deyil, teatr və səhnə sənəti də xüsusi yer tutub.

Məktəb xorundan başlayan musiqi sevgisi

Rəşid Behbudov hələ kiçik yaşlarından musiqiyə maraq göstərir, məktəb xorunda oxuyurdu. 1933-cü ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Tiflisdə Dəmir Yolu Texnikumuna daxil olur. İlk baxışdan onun seçdiyi təhsil istiqaməti gələcək sənəti ilə əlaqəli görünməsə də, musiqi sevgisi onu başqa yola aparır.

Texnikumda oxuduğu illərdə tələbələrin özfəaliyyət orkestrini təşkil edir və həmin orkestrin solisti kimi çıxış edir. Bu, onun səhnə təcrübəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Gənc Rəşid bir tərəfdən texniki təhsil alır, digər tərəfdən isə musiqi ilə məşğul olmağa davam edirdi. Zaman keçdikcə onun üçün səhnə sadəcə maraq deyil, həyatının əsas istiqamətinə çevrilir.

İlk səhnə addımları – təsadüf kimi görünən başlanğıc
Onun ilk ciddi səhnə çıxışlarından biri 1933-cü ildə Tiflisdəki Müstaid parkında təşkil edilən yay konsertində baş tutur. İnstrumental ansamblın müşayiəti ilə Azərbaycan xalq mahnılarını ifa edən gənc müğənni tamaşaçıların rəğbətini qazanır.

Hərbi xidmətə yollandıqdan sonra da musiqidən uzaqlaşmır. Ordu ansamblında solist kimi fəaliyyət göstərir. Əsgərlikdən sonra Tbilisi estrada qruplarından birində çalışmağa başlayır.

Həyatını dəyişən dəvət – Əsgər obrazı

Bəzən bir rol insanın bütün həyatını dəyişir. Rəşid Behbudov üçün belə bir dönüş nöqtəsi Üzeyir Hacıbəylinin “Arşın mal alan” operettası əsasında çəkilən film olur.

1943-cü ilin sonunda Bakı kinostudiyasında filmin çəkilişlərinə hazırlıq gedərkən Rəşid Behbudovun ifası yaradıcı heyətin diqqətini cəlb edir. O, Bakıya qastrol səfəri zamanı operettadan parçalar ifa edir və məhz bu çıxış onun Əsgər roluna dəvət olunması ilə nəticələnir.

1945-ci ildə ekranlara çıxan film qısa müddətdə böyük şöhrət qazanır. Rəşid Behbudovun yaratdığı Əsgər obrazı tamaşaçıların yaddaşına həkk olunur. Onun ifası və aktyorluq məharəti obrazı daha da canlı edir.

Film yalnız Azərbaycanda deyil, bütün Sovet İttifaqında sevilir. 1946-cı ildə Rəşid Behbudov bu filmdəki Əsgər roluna görə Stalin mükafatına layiq görülür.

Səhnədən dünyaya – şöhrətin sərhədləri aşdığı illər

“Arşın mal alan” filmindən sonra Rəşid Behbudovun sənət yolu daha geniş coğrafiyaya uzanır. 1946–1956-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti kimi fəaliyyət göstərir. 1953–1960-cı illərdə isə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında çalışır.

O, yalnız estrada mahnıları ilə kifayətlənmir, opera səhnəsində də özünü təsdiqləyir. Fikrət Əmirovun “Sevil” operasında Balaş obrazını yaradır. Bu rol onun aktyorluq və vokal imkanlarının başqa tərəfini üzə çıxarır.

1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konsert Ansamblının yaradılmasında iştirak edir və kollektivə rəhbərlik edir. 1966-cı ildən isə özünün ən böyük sənət layihələrindən birinə – Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrına rəhbərlik etməyə başlayır.

Bu teatrın özəlliyi onda idi ki, burada musiqi, caz, balet, pantomim və aktyor oyunu bir araya gətirilirdi. Rəşid Behbudov yalnız ifaçı deyil, həm də teatrın bədii rəhbəri və yaradıcı istiqamətini müəyyənləşdirən şəxs idi.

Sənətkarın səsi Argentina, Çin, Hindistan, İran, Türkiyə, İtaliya, Misir və başqa ölkələrdə səslənib. O, müxtəlif dillərdə mahnılar ifa edərək Azərbaycan musiqisini dünya auditoriyasına tanıdıb.

Şəxsi həyatı – səhnənin arxasındakı Rəşid Behbudov

Rəşid Behbudov Ceyran xanımla ailə həyatı qurub. Bu evlilikdən Rəşidə adlı qızı dünyaya gəlib.

Rəşidə Behbudova da atasının sənət yolunu davam etdirərək musiqi sahəsində fəaliyyət göstərib və Azərbaycanın Əməkdar artisti adını alıb.

Ceyran xanım həyat yoldaşının vəfatından sonra da onun xatirəsinin yaşadılması, sənət irsinin qorunması ilə bağlı işlərdə iştirak edib. O, 2017-ci il mayın 3-də dünyasını dəyişib.

Heydər Əliyevlə unudulmaz çay söhbəti

Rəşid Behbudovun həyatından maraqlı məqamlardan biri də Heydər Əliyevin onunla bağlı xatirələrində yer alır.

Heydər Əliyev onunla 1960-cı illərin ortalarında yaşadığı bir görüşü xatırlayır. Onlar xarici müğənnilərdən birinin konsertindən sonra birlikdə piyada gedərkən Heydər Əliyev Rəşid Behbudovu evinə çay içməyə dəvət edir.

Söhbət zamanı Heydər Əliyev ondan Rauf Hacıyevin Ənvər Əlibəylinin sözlərinə bəstələdiyi “Azərbaycan” mahnısını niyə indiyədək ifa etmədiyini soruşur. Rəşid Behbudov mahnını tanıdığını deyir. Həmin vaxt Heydər Əliyevin həyat yoldaşı Zərifə Əliyeva pianoda mahnını ifa edir, Rəşid Behbudov isə onu oxumağa başlayır.

Görüşdən təxminən 10–15 gün sonra müğənni Heydər Əliyevə zəng edərək mahnının artıq hazır olduğunu bildirir.

Beləliklə, sonradan sevilən ifalardan birinə çevrilən “Azərbaycan” mahnısının Rəşid Behbudovun repertuarına daxil olmasının arxasında da belə bir maraqlı xatirə dayanır.
Onun repertuarındakı “Küçələrə su səpmişəm”, “Lalələr”, “Alagöz”, “Gecələr”, “Sənə də qalmaz” kimi mahnılar bu gün də dinləyicilərin yaddaşında yaşayır.

Dövlət səviyyəsində qiymətləndirilən sənət

Rəşid Behbudovun sənəti təkcə tamaşaçı sevgisi ilə deyil, dövlət mükafatları ilə də qiymətləndirilib. 1946-cı ildə Stalin mükafatına layiq görülüb. 1959-cu ildə SSRİ Xalq artisti adını alıb. 1980-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb. Lenin, Qırmızı Əmək Bayrağı və Xalqlar Dostluğu ordenləri ilə təltif olunub.

Gürcüstanın Əməkdar incəsənət xadimi və Dağıstanın Xalq artisti fəxri adlarını alıb.

Ömrünün son illəri – Mahnı Teatrına bağlılıq

Rəşid Behbudov ömrünün son illərində də yaratdığı Mahnı Teatrından ayrılmadı. O, bu kollektivin bədii rəhbəri və solisti kimi fəaliyyətini davam etdirirdi.

Onun üçün Mahnı Teatrı sadəcə işlədiyi məkan deyildi. Bu, illərlə formalaşdırdığı sənət düşüncəsinin, musiqiyə baxışının və yaradıcılıq ideyalarının təcəssümü idi.

Sənətkarın rəhbərliyi altında teatr Azərbaycan musiqisinin səhnə təqdimatında yeni istiqamət yaratdı. Burada mahnı, rəqs, teatr və vizual səhnə həlli bir-birini tamamlayırdı.

Son səfər – Moskvada bitən ömür

Rəşid Behbudovun vəfatı ilə bağlı illər ərzində müxtəlif iddialar səsləndirilib. Bunlardan biri sənətkarın Hindistan səfəri zamanı Stepan Şaumyanın guya həmin ölkədə dəfn edilməsi barədə məlumat əldə etməsi ilə bağlıdır. İddialara görə, müğənni həmin dəfnin videogörüntülərini əldə edərək SSRİ rəhbəri Mixail Qorbaçova təqdim edib.

Sənətkar bu hadisədən sonra həyatına təhlükə yarana biləcəyindən ehtiyatlanır və həyat yoldaşına aradan götürüləcəyini bildirir.

Rəşid Behbudov 1989-cu il iyunun 9-da Moskvada vəfat edib. Bəzi iddialara görə onun ölümü uğursuz cərrahiyyə əməliyyatından sonra baş verib. Görkəmli sənətkar Bakıda Fəxri xiyabanda dəfn olunub.