Heyvanlardan insanlara keçən və vaxtında müalicə edilmədikdə ağır nəticələrə səbəb ola bilən qara yara xəstəliyi yenidən diqqət mərkəzinə gəlib. Xüsusilə heyvandarlıqla məşğul olanlar, qəssablar, baytarlar və mənşəyi bilinməyən ət məhsullarından istifadə edənlər təhlükə qarşısında qala bilərlər. Bəs qara yara nədir, insana necə yoluxur və onun ilk əlamətlərini necə tanımaq olar?
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Qara yara – elmi adı ilə qarayara və ya antraks – “Bacillus anthracis” bakteriyasının törətdiyi kəskin zoonoz infeksiyadır. Xəstəlik əsasən iribuynuzlu və xırdabuynuzlu heyvanlarda müşahidə olunsa da, yoluxmuş heyvanla, onun əti, dərisi, yunu və digər məhsulları ilə təmas nəticəsində insana keçə bilər. Bakteriyanın yaratdığı sporlar torpaqda uzun müddət yaşamaq qabiliyyətinə malikdir.
Qara yara xəstəliyi necə yaranır?
Qara yara virus deyil, bakterial xəstəlikdir. Onu törədən bakteriya əlverişsiz şəraitdə davamlı sporlar yaradır. Bu sporlar torpaqda uzun müddət qala, daha sonra otlayan heyvanların orqanizminə daxil ola bilər. Yoluxmuş heyvanın kəsilməsi, cəsədinin yarılması və ya düzgün məhv edilməməsi ətraf mühitin çirklənməsinə səbəb olur.
İnsanlar xəstəliyə daha çox yoluxmuş heyvanlarla birbaşa təmas zamanı tutulurlar. Əldə və ya bədənin digər hissəsində olan kiçik kəsik, sıyrıq və çat bakteriyanın orqanizmə daxil olması üçün kifayət edə bilər.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, qara yara əsasən yoluxmuş heyvanlardan və çirklənmiş heyvan məhsullarından insana keçir. Xəstəliyin insandan insana yayılması ümumilikdə çox nadir hesab olunur. Dəri formasında yaranın ifrazatı ilə birbaşa təmas zamanı cüzi yoluxma riski ola bilər.
Qara yaranın əsas yoluxma yolları
Xəstəliyin insana keçməsinin bir neçə əsas yolu var:
* Yoluxmuş heyvanı kəsərkən, dərisini soyarkən və ya cəsədinə toxunarkən;
* Xəstə heyvanın qanı, əti, dərisi və yunu ilə təmas zamanı;
* Baytarlıq nəzarətindən keçməyən əti qəbul edərkən;
* Qara yara sporları ilə çirklənmiş torpağa və əşyalara toxunarkən;
* Çoxlu miqdarda bakteriya sporunu nəfəs yolu ilə qəbul edərkən.
Ən yüksək risk qrupuna fermerlər, çobanlar, qəssablar, baytarlar, heyvan dərisi və yunu emal edən müəssisələrin əməkdaşları, eləcə də laboratoriya işçiləri daxildir.
Dəridəki bu əlamət təhlükə siqnalıdır
Qara yaranın ən çox rast gəlinən növü dəri formasıdır. Yoluxmadan sonra dəridə qaşınan kiçik qabarıqlıq və ya suluq yarana bilər. Bir müddət sonra həmin nahiyədə mərkəzi qara rəngli, adətən ağrısız yara əmələ gəlir. Yaranın ətrafında isə nəzərəçarpacaq şişkinlik müşahidə oluna bilər.
Məhz yaranın ortasında yaranan qara qabıq xəstəliyin “qara yara” adlandırılmasının səbəbidir. Lakin dəridə görünən hər qara ləkə antraks demək deyil. Dəqiq diaqnozu yalnız həkim müayinəsi və laborator analiz müəyyənləşdirə bilər.
Dəri yarasını sıxmaq, deşmək, üzərinə naməlum məlhəmlər çəkmək və ya ev şəraitində müalicə etməyə çalışmaq təhlükəlidir. Xüsusilə xəstə və ya qəfil ölən heyvanla təmasdan sonra belə yara yaranıbsa, dərhal tibb müəssisəsinə müraciət edilməlidir.
Qara yaranın başqa hansı formaları var?
Qara yara təkcə dəridə yaranmır. Bakteriyanın orqanizmə daxilolma yolundan asılı olaraq xəstəliyin bir neçə klinik forması inkişaf edə bilər.
Mədə-bağırsaq forması yoluxmuş və kifayət qədər bişirilməmiş ətin yeyilməsi nəticəsində yarana bilər. Bu zaman yüksək hərarət, ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı, ishal, boğazda ağrı və udma çətinliyi müşahidə oluna bilər. Ağır hallarda qanlı qusma və ya qanlı ishal da mümkündür.
Ağciyər forması bakteriya sporlarının nəfəs yolu ilə qəbul edilməsi nəticəsində inkişaf edir. Xəstədə əvvəlcə qripə bənzəyən halsızlıq, hərarət, öskürək və bədən ağrıları yarana bilər. Daha sonra nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, güclü tərləmə, başgicəllənmə, huşun qarışması və şok müşahidə edilə bilər. Bu, xəstəliyin ən ağır formalarından biridir.
Xəstəlik bəzi hallarda qana yayıla, ağır infeksiyaya və beyin qişalarının iltihabına səbəb ola bilər. CDC bildirir ki, simptomlar yoluxmadan sonra bir gündən başlayaraq iki aydan da gec üzə çıxa bilər. Müalicə edilməyən bütün formalar infeksiyanın orqanizmə yayılması, ağır xəstəlik və ölümlə nəticələnə bilər.
Qara yara insandan insana keçirmi?
Bu xəstəlik qrip, COVID-19 və ya qızılca kimi insanlar arasında asanlıqla yayılmır. Ağciyər formasının bir insandan digərinə hava yolu ilə keçməsi qeydə alınmayıb. Dəri formasında isə açıq yaranın ifrazatı ilə qorunmadan birbaşa təmas zamanı çox aşağı yoluxma ehtimalı mövcuddur.
Bununla belə, xəstənin yarasına toxunmamaq, tibbi əlcəklərdən istifadə etmək və gigiyena qaydalarına əməl etmək vacibdir. Şübhəli hal barədə səhiyyə və baytarlıq qurumlarına məlumat verilməlidir.
Xəstəlik müalicə olunurmu?
Qara yara erkən aşkarlandıqda antibiotiklərlə müalicə edilə bilər. Müalicənin seçilməsi xəstəliyin formasından, ağırlıq dərəcəsindən, xəstənin vəziyyətindən və bakteriyanın orqanizmə yayılıb-yayılmamasından asılıdır. Ağır hallarda xəstəxana şəraitində intensiv müalicə tələb oluna bilər.
Antibiotikləri özbaşına qəbul etmək düzgün deyil. Yanlış preparat və ya yarımçıq müalicə xəstəliyin gedişini ağırlaşdıra bilər. Qara yaraya yoluxma ehtimalı olan şəxs özünü yaxşı hiss etsə belə, təcili həkimə müraciət etməli və hansı heyvanla, nə vaxt, necə təmasda olduğunu bildirməlidir.
Xəstə heyvanın ətini yemək olarmı?
Xəstə, halsız, yüksək hərarəti olan və ya naməlum səbəbdən ölən heyvanın ətindən istifadə etmək olmaz. Belə heyvanı kəsmək, dərisini soymaq, ətini bölüşdürmək və satmaq həm insan sağlamlığı, həm də ətraf mühit üçün ciddi təhlükə yaradır.
Qəfil ölən heyvanın cəsədi özbaşına basdırılmamalı və ya açıq əraziyə atılmamalıdır. Çünki cəsədin yarılması bakteriyanın oksigenlə təmasını artıraraq sporların ətraf mühitə yayılmasına şərait yarada bilər. Belə hallarda dərhal baytarlıq xidmətinə məlumat verilməlidir.
Qara yaradan necə qorunmaq olar?
Xəstəliyin qarşısının alınmasında əsas məsələ heyvanlar arasında infeksiyaya nəzarətdir. Riskli ərazilərdə heyvanların vaxtında peyvəndlənməsi, baytarlıq müayinələrinin aparılması və xəstə heyvanların təhlükəsiz şəkildə zərərsizləşdirilməsi vacibdir.
Əhali isə yalnız baytarlıq nəzarətindən keçən ət məhsulları almalıdır. Mənşəyi bilinməyən, küçədə və ya qeyri-qanuni yerlərdə satılan ətlərdən uzaq durmaq lazımdır. Heyvan kəsimi zamanı əlcək və qoruyucu geyimdən istifadə edilməli, dəridəki açıq yaralar bağlanmalıdır.
Ət və çiy heyvan məhsulları ilə işlədikdən sonra əllər sabunla yaxşı yuyulmalı, istifadə olunan alətlər təmizlənməlidir. Lakin qara yaradan şübhələnilən heyvanla təmas baş veribsə, yalnız əlləri yumaqla kifayətlənmək olmaz – tibbi və baytarlıq qurumlarına müraciət edilməlidir.
Bu əlamətlər varsa, vaxt itirməyin
Xəstə və ya ölmüş heyvanla təmasdan sonra dəridə ağrısız, ortası qara yara, güclü şişkinlik, yüksək hərarət, nəfəs darlığı, qarın ağrısı, qanlı qusma və ya ishal yaranıbsa, təcili tibbi yardım alınmalıdır.
Qara yara nadir rast gəlinə bilər, lakin gecikdirildikdə olduqca təhlükəlidir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə isə ağırlaşma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
