Yaxın Şərq yenidən böyük hərbi qarşıdurmanın astanasındadır. ABŞ Prezidenti Donald Trampın İrana qarşı yeni hərbi əməliyyat ehtimalını gündəmə gətirməsi, Tehranın daha sərt cavab hazırlaması və İsrailin təhlükəsizlik siyasəti regionda gərginliyi artırıb. Ən təhlükəli məqam isə budur: İran ətrafında baş verəcək yeni müharibə yalnız üç ölkənin problemi olmayacaq. Neft qiymətlərindən ərzaq bazarına, beynəlxalq ticarətdən Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyinə qədər bütün dünyada ciddi nəticələr yarana bilər.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Trampın yeni hədəfi – İran yenidən vurulacaq?
Prezident Donald Tramp ABŞ-nin İrana qarşı daha bir hərbi əməliyyat keçirə biləcəyini açıqlayıb. O, əvvəlki hərbi kampaniyanın adını xatırladaraq yeni əməliyyat ehtimalını istisna etməyib. Bu açıqlama təsadüfi vaxtda səslənməyib. Fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana qarşı başladığı hərbi əməliyyatlardan sonra bölgədə vəziyyət dəfələrlə kəskinləşib. İran İsrailə və ABŞ bazalarının yerləşdiyi ölkələrə cavab zərbələri endirib. Reuters-in məlumatına görə, Tehran yeni genişmiqyaslı hücum olacağı təqdirdə əvvəlkindən daha sərt cavab verməyə hazırlaşır.
Lakin yeni bombardmanın mütləq baş verəcəyini söyləmək mümkün deyil. Vaşinqton hərbi təzyiqlə yanaşı diplomatik razılaşma imkanını da gündəmdə saxlayır.
İranın cavabı bütün regionu alovlandıra bilər
Əvvəlki qarşıdurmalar göstərib ki, İranla müharibə təkcə bu ölkənin ərazisində aparılmır. Körfəz ölkələrindəki hərbi obyektlər, enerji infrastrukturu və dəniz nəqliyyatı da risk altına düşür.
Yeni hücum baş verərsə, İranın raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə cavab verməsi ehtimalı regional təhlükəsizliyi daha da mürəkkəbləşdirə bilər.
Xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İraq və digər qonşu dövlətlər üçün təhlükəsizlik məsələləri aktuallaşa bilər.
Bu səbəbdən oktyabrın 26-da Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistanın yüksək səviyyəli nümayəndələri Tehranda danışıqlar aparıblar. Görüşlərin əsas məqsədlərindən biri hərbi qarşıdurmanın yenidən genişlənməsinin qarşısını almaqdır.
Hörmüz boğazı bağlansa, dünya nə itirəcək?
Müharibənin ən təhlükəli iqtisadi nəticələrindən biri Hörmüz boğazı ilə bağlıdır. Fars körfəzini dünya bazarları ilə birləşdirən bu strateji keçiddən müharibədən əvvəl qlobal enerji tədarükünün təxminən beşdəbirinə bərabər həcmdə neft və qaz daşınırdı. Burada gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması neftin bahalaşmasına, daşınma və sığorta xərclərinin artmasına səbəb ola bilər. Oktyabrın 27-də diplomatik danışıqlara dair ümidlər fonunda Brent markalı neftin qiyməti təxminən 115 dollara enib. Lakin bazardakı bu ucuzlaşma təhlükənin aradan qalxması demək deyil. Əgər Hörmüzdə yeni hücumlar baş versə, enerji bazarlarında qiymət dəyişkənliyi yenidən güclənə bilər.
Bahalaşma dünyanın hər yerinə yayıla bilər
Neftin qiymətində artım yalnız avtomobil sürücülərinin yanacaq xərclərinə təsir etmir. Bahalı enerji məhsulların istehsalına, kənd təsərrüfatına, aviasiyaya və beynəlxalq yükdaşımaya da təsir göstərir. Məsələn, yanacaq və logistika xərclərinin artması idxal olunan ərzaq məhsullarının qiymətini yüksəldə bilər. Dəniz marşrutlarında təhlükə artdıqda yükdaşıma şirkətləri alternativ, daha uzun yollar seçməli ola bilərlər. Bu isə xüsusilə idxaldan asılı ölkələrdə inflyasiya təzyiqini gücləndirə bilər.
Azərbaycan üçün təhlükə haradan başlayır?
İranla geniş quru sərhədinə malik Azərbaycan üçün yeni hərbi qarşıdurma xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Birinci risk sərhəd təhlükəsizliyidir. İrana yaxın ərazilərdə hərbi fəallığın artması Azərbaycan üçün əlavə müşahidə və təhlükəsizlik tədbirlərini aktuallaşdıra bilər. İkinci məsələ nəqliyyat və ticarətdir. İran üzərindən həyata keçirilən yükdaşımaların məhdudlaşması regional logistika marşrutlarına təsir göstərə bilər. Xüsusilə Şimal–Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin İranla əlaqəli hissələri bu baxımdan diqqət mərkəzindədir. Üçüncü məsələ humanitar risklərdir. Müharibənin genişlənməsi İranda yaşayan insanların təhlükəsizliyinə, o cümlədən etnik azərbaycanlıların gündəlik həyatına təsir göstərə bilər. Bundan başqa, enerji qiymətlərinin artması neft ixracatçısı kimi Azərbaycanın gəlirlərinə müsbət təsir edə bilsə də, idxalın bahalaşması, logistika xərcləri və ümumi iqtisadi qeyri-müəyyənlik əks istiqamətdə təzyiq yarada bilər. Yəni neftin bahalaşması Azərbaycan üçün avtomatik olaraq yalnız qazanc demək deyil.
Böyük müharibənin qarşısını almaq mümkündürmü?
Hazırda diplomatik təşəbbüslər tam dayanmayıb. Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının Tehranla danışıqları qarşıdurmanın hərbi yolla deyil, siyasi razılaşma ilə məhdudlaşdırılması istiqamətində cəhdlərdən biridir. Ancaq tərəflər arasında etimadın zəif olması, nüvə proqramı ilə bağlı fikir ayrılıqları və regional təhlükəsizlik məsələləri razılaşmanı çətinləşdirir. Dünya indi iki fərqli ssenari qarşısındadır: ya diplomatik təmaslar yeni hücumların qarşısını alacaq, ya da növbəti hərbi əməliyyat Yaxın Şərqdə daha geniş qarşıdurmaya yol açacaq. Azərbaycan üçün əsas məsələ bu gərginliyin sərhədlərə, regional sabitliyə, ticarət yollarına və ölkənin iqtisadi maraqlarına mümkün təsirlərini qabaqcadan qiymətləndirməkdir. Çünki İranda başlayan yeni hərbi eskalasiya təkcə Tehranın deyil, bütün regionun gələcəyinə təsir edə bilər.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
