Yeliseyin güzgüsü: Makronizm Fransanı necə böhrana sürüklədi?

Fransa uzun müddətdir özünü dünyaya siyasi əxlaq müəllimi kimi təqdim edir. Rəsmi Parisdən səslənən bəyanatlarda demokratiya, insan hüquqları, söz azadlığı və dövlət institutlarına hörmət barədə başqalarına dərs vermək adi diplomatik rituala çevrilib. Fransa hakimiyyəti beynəlxalq məsələlərdə öz qiymətləndirmələrini çox vaxt mübahisə predmeti deyil, sanki yekun hökm kimi təqdim edir.

Lakin bugünkü Fransaya Yelisey Sarayının təntənəli nitqləri ilə deyil, fransızların öz cavabları, dövlətin maliyyə göstəriciləri və Fransa institutlarının qəbul etdiyi qərarlar vasitəsilə baxdıqda tamam başqa mənzərə yaranır.

Bu mənzərənin mərkəzində Emmanuel Makron dayanır.

Makron hakimiyyətə köhnə siyasi sistemi dəyişmək, sağ və sol bölgüsünü aşmaq, iqtisadiyyatı yeniləmək və Fransanı Avropanın mübahisəsiz liderinə çevirmək vədi ilə gəlmişdi. İllər sonra isə onun siyasi irsinin konturları getdikcə daha aydın görünür: cəmiyyətlə hakimiyyət arasında dərin uçurum, parlamenti zəiflədən hiper-prezident idarəçiliyi, küçə etirazlarına sərt münasibət, ağır borc yükü, Afrikada nüfuz itkisi və Avropada getdikcə daha az dinlənilən Fransa.

Makronizm yenilik adı altında qurulmuş köhnə hakimiyyət refleksidir. Onun əsas xüsusiyyəti nəticədən daha çox görüntüyə, dialoqdan daha çox monoloqa, institusional səbrdən daha çox prezident iradəsinə və siyasətdən daha çox siyasi səhnələşdirməyə üstünlük verməsidir.

Fransızların etimad göstərmədiyi “demokratiya müəllimi”

Hakimiyyətin legitimliyi yalnız seçkilərdə qazanılan səslərlə ölçülmür. Legitimlik həm də vətəndaşların idarəetmə sisteminə, dövlət institutlarına və seçilmiş rəhbərlərin fəaliyyətinə inamı ilə müəyyən olunur.

Fransanın Siyasi Elmlər İnstitutunun nəzdindəki CEVIPOF mərkəzinin 2026-cı il siyasi etimad araşdırması Makron dövrünün ən ağır siyasi diaqnozlarından birini ortaya qoyur. Araşdırmaya görə, fransızların yalnız 18 faizi ölkə prezidentinə, 17 faizi hökumətə etimad göstərir. Milli Assambleyaya etimad 20 faiz, prezident institutuna etimad isə 22 faiz səviyyəsindədir.

Daha ciddi göstərici demokratiyanın fəaliyyəti ilə bağlıdır. Respondentlərin cəmi 23 faizi Fransada demokratiyanın yaxşı işlədiyini düşünür. 76 faiz isə əks mövqedədir. Makronun fəaliyyətindən narazı olanların payı 74 faizə çatır. Sorğuda iştirak edənlərin 80 faizi hökumətin vəziyyətə nəzarət etmədən, aydın istiqamət olmadan hərəkət etdiyi qənaətindədir.

Bu rəqəmlər sadəcə prezidentin populyarlıq problemi deyil. Onlar Fransa siyasi sisteminin milli səviyyədə etimad istehsal etmək qabiliyyətini itirdiyini göstərir.

Fransızlar yerli hakimiyyət orqanlarına, xüsusilə merlərə, mərkəzi institutlardan daha çox inanırlar. Bu fərq təsadüfi deyil. Vətəndaş yaxınlığında olan, gündəlik problemlərlə birbaşa məşğul olan institutu görür və qiymətləndirir. Parisdəki siyasi hakimiyyət isə getdikcə uzaq, özünəqapanmış və vətəndaşın real həyatından ayrılmış təsir bağışlayır.

Belə bir ölkənin rəhbərliyinin başqa dövlətlərə demokratiyanın necə işləməli olduğunu izah etməsi siyasi paradoksdur. Öz vətəndaşlarının böyük əksəriyyətinin demokratik sistemin fəaliyyətindən narazı olduğu hakimiyyətin beynəlxalq arenada “demokratiyanın hakimi” rolunda çıxış etməsi, əslində, onun daxili zəifliyini xarici ritorika ilə örtmək cəhdidir.

Parlament respublikası, yoxsa prezident fərmanı?

Makron dövrünün ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri icra hakimiyyətinin parlament üzərində üstünlüyünün genişlənməsidir.

Fransa Konstitusiyasının 49.3-cü maddəsi hökumətə müəyyən qanun layihələrini Milli Assambleyada səsvermədən qəbul etdirmək imkanı verir. Siyasi baxımdan fövqəladə alət hesab olunan bu mexanizm deputatları konkret qanun layihəsi üzrə səsvermə imkanından məhrum edir və hökumətə parlamentdə geniş dəstək qazanmadan istədiyi qanunu qəbul etdirmək imkanı yaradır. Makronun prezidentliyi dövründə baş nazir Elizabet Born bu vasitədən 23 dəfə istifadə edib. Bu Fransanın Beşinci Respublika tarixində bir rekordur.

Hökumət tərəfdarları bunu parlamentdə sabit çoxluğun olmaması ilə əsaslandıra bilərlər. Lakin demokratik siyasətin mənası məhz çoxluq olmadıqda kompromis tapmaqdır. Parlamentin müxtəlif qüvvələrdən ibarət olması icra hakimiyyətinə maneə deyil; demokratik sistemin özüdür.

Makronizm isə fikir ayrılığını razılaşma axtarışı üçün başlanğıc deyil, prezident proqramının icrasına yaradılan texniki əngəl kimi görür. Buna görə parlament müzakirəsi tez-tez vaxt itkisi, müxalifət məsuliyyətsizlik, etiraz isə islahata qarşı kor müqavimət kimi təqdim edilir.

2024-cü ildə Milli Assambleyanın qəfil buraxılması bu idarəçilik tərzinin kulminasiya nöqtələrindən biri oldu. Avropa Parlamenti seçkilərindəki məğlubiyyətdən sonra Makron siyasi təşəbbüsü geri almaq üçün ölkəni növbədənkənar parlament seçkilərinə apardı. Lakin seçkilər sabit prezident çoxluğu yaratmaq əvəzinə parçalanmış parlament formalaşdırdı.

Nəticədə Fransa uzun müddət tam siyasi səlahiyyətli hökumət qurmaqda çətinlik çəkdi. Qabriel Attal hökuməti, ardınca isə Mişel Barnyenin hökuməti parlamentdə etimadsızlıq nəticəsində süqut etdi.

Bunlar yalnız ayrı-ayrı baş nazirlərin uğursuzluğu deyildi. Böhranın siyasi başlanğıcı prezidentin verdiyi qərar idi. Lakin Makron sistemində qərar prezidentindir, məsuliyyət isə daim başqasının üzərinə düşür: baş nazirin, parlamentin, müxalifətin, həmkarlar ittifaqlarının, etirazçıların və ya “çətin beynəlxalq şəraitin”.

Bu, hakimiyyətin ən təhlükəli formalarından biridir: qərarların mərkəzləşdiyi, lakin siyasi məsuliyyətin daim parçalandığı idarəçilik modeli.

Azadlıq ritorikası və Konstitusiya Şurasının əyləci

Fransa hakimiyyəti söz azadlığını xarici siyasətinin əsas simvollarından biri kimi təqdim edir. Lakin Makron dövründə ifadə azadlığı, internet məzmunu, etiraz aksiyalarının təşkili və polis fəaliyyətinin çəkilişi ilə bağlı qəbul edilən bir sıra qanunvericilik təşəbbüsləri ölkənin öz Konstitusiya Şurası tərəfindən məhdudlaşdırılıb və ya qismən ləğv edilib.

2020-ci ildə internetdə nifrət məzmununa qarşı mübarizə adı ilə qəbul olunan “Avia qanunu”nun əsas müddəaları Konstitusiya Şurası tərəfindən ifadə və kommunikasiya azadlığına qeyri-mütənasib müdaxilə kimi qiymətləndirildi.

2021-ci ildə “qlobal təhlükəsizlik” qanununun polis əməkdaşlarının görüntülərinin yayılması ilə bağlı mübahisəli müddəaları da konstitusion nəzarətdən tam keçmədi.

Burada məsələ nifrət çağırışlarının və ya təhlükəsizlik risklərinin müdafiəsi deyil. Demokratik dövlətin belə problemlərə qarşı tədbir görmək hüququ var. Əsas məsələ hakimiyyətin ilk instinktinin tez-tez azadlığı qorumaqla təhlükəsizliyi təmin etmək deyil, azadlığın sərhədlərini inzibati qaydada daraltmaq olmasıdır.

Makronizm azadlıqları birdəfəlik ləğv edən klassik avtoritar sistem deyil. O, təhlükəsizlik, effektivlik, dezinformasiyaya qarşı mübarizə və respublika prinsiplərinin qorunması kimi legitim anlayışlardan istifadə edərək dövlətin nəzarət imkanlarını tədricən genişləndirməyə çalışan texnokratik avtoritar meyildir.

Bu modeldə hər yeni məhdudiyyət fövqəladə vəziyyətə cavab kimi təqdim edilir. Fövqəladə vəziyyətlər isə bitmir: terror təhlükəsi, pandemiya, sosial etiraz, xarici müdaxilə, informasiya təhlükəsizliyi, ictimai asayiş. Beləliklə, müvəqqəti məhdudiyyət siyasi idarəçiliyin daimi alətinə çevrilir.

Küçədəki vətəndaş və dövlətin güc dili

Makronun hakimiyyəti illəri Fransa küçələrinin ardıcıl etirazlarla yadda qaldığı dövrdür. “Sarı jiletlər” hərəkatı, pensiya yaşının artırılmasına qarşı nümayişlər, ekoloji fəalların aksiyaları, gənclərin və müxtəlif sosial qrupların etirazları Fransa cəmiyyətində toplanmış narazılığın müxtəlif formaları idi.

Hakimiyyət bu hərəkatların siyasi səbəblərini müzakirə etməkdənsə, çox vaxt onları ictimai asayiş problemi kimi idarə etdi.

2023-cü ildə BMT ekspertləri pensiya islahatlarına və ekoloji layihələrə qarşı etirazlar zamanı Fransada hüquq-mühafizə orqanlarının həddindən artıq güc tətbiq etməsi barədə məlumatlardan narahatlıq ifadə etdilər. Onlar dinc toplaşma hüququnun qorunmasını və güc tətbiqinin zəruri, mütənasib olması prinsipinə əməl edilməsini tələb etdilər.

Fransa hökuməti daha sonra etiraz aksiyalarının idarə olunması doktrinasında islahatların aparıldığını bildirdi. Lakin beynəlxalq qurumların müdaxiləsinə ehtiyac yaranması özü siyasi ritorika ilə praktik davranış arasındakı fərqi göstərirdi.

Makron hakimiyyəti etirazçıların tələblərini çox vaxt “islahatların zəruriliyini anlamayan kütlənin müqaviməti” kimi təqdim etdi. Bu yanaşmada vətəndaş tərəfdaş deyil, maarifləndirilməli və ya nəzarətdə saxlanmalı obyektə çevrilir.

Pensiya yaşının artırılması ilə bağlı mübahisələr bunun ən aydın nümunəsi oldu. Məsələ yalnız insanların neçə yaşında təqaüdə çıxması deyildi. Məsələ dövlətin milyonlarla insanın sosial həyatına təsir göstərən qərarı hansı siyasi üsulla qəbul etməsi idi.

Parlamentdə mübahisəli konstitusion vasitənin işə salınması və küçələrdə sərt polis tədbirlərinin tətbiqi eyni idarəçilik fəlsəfəsinin iki üzü idi: qərar artıq verilib, cəmiyyətin vəzifəsi onu qəbul etməkdir.

Bir trilyonluq ambisiyalar, 115 faizlik borc

Makron özünü iqtisadi modernləşmə və maliyyə intizamı tərəfdarı kimi təqdim edib. O, Fransanın daha çevik, rəqabətli və investisiyalar üçün cəlbedici ölkəyə çevrildiyini dəfələrlə vurğulayıb.

Lakin dövlət maliyyəsinin yekun göstəriciləri siyasi təqdimatdan daha sərt danışır.

Fransanın Milli Statistika və İqtisadi Araşdırmalar İnstitutunun məlumatına görə, 2025-ci ildə ölkənin büdcə kəsiri ümumi daxili məhsulun 5,1 faizini təşkil edib. Dövlət borcu isə ÜDM-in 115,6 faizinə çatıb.

Bu, yalnız mühasibat göstəricisi deyil. Yüksək borc dövlətin gələcək siyasi seçimlərini məhdudlaşdırır. Borca xidmət xərcləri artdıqca təhsil, səhiyyə, sosial təminat, infrastruktur və müdafiə üçün ayrılan resurslar üzərində təzyiq güclənir.

Makronun əsas siyasi paradokslarından biri də budur: o, Fransanın Avropada strateji muxtariyyət yaratmalı, müdafiə xərclərini artırmalı, Ukraynaya dəstəyi davam etdirməli, yaşıl keçidi maliyyələşdirməli, sənayeni bərpa etməli və sosial modeli qoruyub saxlamalı olduğunu deyir. Lakin bütün bu ambisiyaları həyata keçirəcək maliyyə bazası getdikcə zəifləyir.

Siyasətdə iradə vacibdir. Amma maliyyə imkanları olmadan iradə strategiyaya deyil, nitqə çevrilir.

Makron diplomatiyasının əsas xüsusiyyəti də budur: məqsədlərin miqyası resursların miqyasından daim böyükdür. Fransa hər mövzuda mərkəzi rol oynamaq istəyir, lakin həmin rolun iqtisadi, hərbi və siyasi yükünü daşımaq imkanları daralır.

Avropanın lideri olmaq istəyən, lakin getdikcə az dinlənilən Fransa

Makron Avropanın “strateji muxtariyyəti” ideyasını prezidentliyinin əsas şüarlarından birinə çevirib. O, Avropanın ABŞ-dan daha müstəqil müdafiə və xarici siyasət xətti yürütməli olduğunu bildirir. Lakin liderlik yalnız böyük nitqlər söyləməklə yaranmır. Liderlik etimad, ardıcıllıq və tərəfdaşların səninlə işləmək istəyi üzərində qurulur.

Fransanın Beynəlxalq və Strateji Münasibətlər İnstitutunun 2025-ci il araşdırmasında ölkənin Avropa müdafiə siyasətində təsirini itirdiyi açıq şəkildə vurğulanır. Araşdırma Fransanın artıq əvvəlki kimi dinlənilmədiyini, ölkənin təkəbbürlü imicinin tərəfdaşları inandırmağa mane olduğunu və yüksək səviyyəli bəyanatlarla real icra arasında ciddi fərqlərin yarandığını qeyd edir.

Bu, xarici rəqibin ittihamı deyil. Fransanın öz nüfuzlu analitik mərkəzinin qiymətləndirməsidir.

Makronun problemi onun ideyalarının Fransa prezidentinin şəxsi siyasi səhnəsinin dekorasiyasına çevrilməsidir.

Bir gün Avropanın strateji muxtariyyəti, başqa gün Ukraynaya qoşun göndərilməsi ehtimalı, daha sonra Rusiya ilə dialoq, ardınca NATO-nun gücləndirilməsi, sonra yenidən Avropanın ABŞ-dan müstəqilliyi barədə bəyanatlar səslənir. Hər çıxış Fransanı müzakirənin mərkəzinə qaytarır, lakin tərəfdaşlarda rəsmi Parisin son mövqeyinin nə olduğu barədə suallar yaradır.

Makron siyasəti çox vaxt ardıcıl strategiyadan daha çox diplomatik impulslar ardıcıllığı təsiri bağışlayır.

Afrikada “təşəkkür gözləyən” keçmiş metropoliya

Fransanın Afrika siyasətində baş verənlər Makron dövrünün xarici nüfuz itkisini ən aydın göstərən sahədir.

Son illərdə Fransa qoşunları Mali, Burkina-Faso və Nigerdən qovulub. Çad Fransa ilə müdafiə əməkdaşlığı sazişini dayandıraraq fransız qüvvələrinin ölkədən çıxmasını tələb edib. Fransa hərbi mövcudluğunu Kot-d’İvuar və Seneqalda da əsaslı şəkildə azaldıb; 2025-ci ildə Seneqaldakı son böyük Fransa hərbi obyekti yerli hakimiyyətə təhvil verilib.

Paris bunu hərbi mövcudluğun yenidən təşkil olunması kimi təqdim edir. Lakin siyasi mahiyyət daha sadədir: Fransanın onilliklərlə öz təbii təsir zonası hesab etdiyi regionda yerli hakimiyyətlər və cəmiyyətlər əvvəlki münasibət modelini qəbul etmək istəmirlər.

Makronun 2025-ci ilin əvvəlində Afrika liderlərinin Fransaya “təşəkkür etməyi unutduqlarını” söyləməsi rəsmi Parisin problemini bütün çılpaqlığı ilə göstərdi. O, hətta Fransa ordusunun müdaxiləsi olmasaydı bəzi dövlətlərin suveren şəkildə mövcud olmayacağını bildirdi.

Bu yanaşma müstəmləkəçilik dövrünün bitdiyini qəbul edən bərabərhüquqlu tərəfdaşın dili deyil. Bu, keçmiş metropoliyanın xidmət göstərdiyini düşünərək siyasi minnətdarlıq tələb edən paternalist dilidir.

Fransa Afrikada öz davranışının nəticəsi ilə üzləşir. Suveren dövlətlər təhlükəsizlik əməkdaşlığının daimi siyasi itaət yaratmalı olduğu fikrini qəbul etmirlər.

Makron isə nüfuz itkisini münasibət modelinin böhranı kimi deyil, minnətdarlıq çatışmazlığı kimi şərh edir. Bu, problemin həllinə deyil, daha da dərinləşməsinə xidmət edir.

Yeni Kaledoniya: universalizm və kolonial reallıq

Fransanın xarici ərazilərindəki vəziyyət də rəsmi Parisin universal dəyərlər ritorikasının sınandığı başqa sahədir.

2024-cü ildə Yeni Kaledoniyada yerli seçki sisteminin dəyişdirilməsi planına qarşı geniş etirazlar və zorakılıqlar baş verdi. Yerli kanak icmasının nümayəndələri seçici siyahılarının genişləndirilməsinin onların siyasi çəkisini zəiflədəcəyini və gələcək müstəqillik imkanlarını məhdudlaşdıracağını bildirirdilər.

Fransa minlərlə təhlükəsizlik əməkdaşı göndərdi. Hadisələrdən sonra Makron mübahisəli seçki islahatını dayandırmağa məcbur oldu.

Rəsmi Paris bu əraziləri Fransanın ayrılmaz hissəsi və respublika bərabərliyinin nümunəsi kimi təqdim edir. Lakin yerli xalqların siyasi iradəsi Fransa dövlətinin geosiyasi maraqları ilə toqquşanda universalizm tez bir zamanda təhlükəsizlik əməliyyatına çevrilir.

Fransa başqa regionlarda xalqların iradəsindən danışır, lakin öz nəzarətindəki ərazilərdə suverenlik məsələsini dövlətin strateji mövqeyi ilə ölçür. Bu ikili yanaşma Makronla başlamayıb. Lakin onun prezidentliyi dövründə də dəyişməyib.

Makronizm: ideologiya deyil, siyasi rol dəyişdirmə texnikası

Makronun siyasi uğurunun ilkin səbəbi onun eyni anda müxtəlif auditoriyalara müxtəlif ümidlər sata bilməsi idi.

Sol seçiciyə sosial həssaslıq, sağ seçiciyə iqtisadi liberallaşma, biznesə çeviklik, gənclərə yenilik, Avropa tərəfdarlarına inteqrasiya, suverenlik tərəfdarlarına strateji muxtariyyət vəd edilirdi.

Bu, ilk mərhələdə siyasi çeviklik kimi görünürdü. Zaman keçdikcə həmin “eyni anda” siyasəti prinsipial sintez deyil, mövqelərin situasiyaya uyğun dəyişdirilməsi üsuluna çevrildi.

Makron siyasi bazarda sabit ideya deyil, daim yenilənən prezident obrazı təqdim edir. O, bir gün sosial dövlətin müdafiəçisi, növbəti gün sosial xərcləri azaltmağa çalışan islahatçı; bir gün dialoq tərəfdarı, ertəsi gün parlament səsverməsini keçən icraçı; bir gün kolonial keçmişlə hesablaşan lider, başqa gün Afrika dövlətlərindən minnətdarlıq gözləyən keçmiş metropoliyanın nümayəndəsidir.

Bu ziddiyyətlər təsadüfi kommunikasiya səhvləri deyil. Onlar makronizmin mahiyyətidir. Makron ideyaların daşıyıcısından çox siyasi mövqe “prostitutu”nu xatırladır: hansı obraz həmin an hakimiyyəti qorumağa, auditoriyanı cəlb etməyə və diqqəti üzərinə çəkməyə xidmət edirsə, onu təqdim edir.

Makronizm üçün söz konkret siyasi öhdəlik deyil. Söz müəyyən anda lazım olan təsiri yaratmaq vasitəsidir. Buna görə çıxışların həcmi böyüdükcə onların siyasi çəkisi azalır.

Fransa Makron deyil

Makron hakimiyyətini sərt tənqid etmək Fransa xalqına qarşı çıxmaq demək deyil. Əksinə, Makronizmə dair ən ağır hökmü Fransa cəmiyyətinin özü verir.

Prezidentə etimad göstərməyən, demokratiyanın pis işlədiyini düşünən, hökumətin istiqamətsiz hərəkət etdiyini bildirən milyonlarla fransız Fransa ilə Yelisey Sarayını bir-birindən ayırır.

Fransa böyük mədəniyyətə, siyasi fikir tarixinə, güclü vətəndaş cəmiyyətinə və demokratik müqavimət ənənəsinə malik ölkədir. Lakin bu tarixi irs heç bir hakimiyyətə avtomatik mənəvi üstünlük vermir.

Əksinə, özünü insan hüquqlarının və respublika dəyərlərinin vətəni elan edən dövlətdən daha yüksək standart tələb edilməlidir.

Makron dövrünün əsas nəticəsi Fransanın birdən-birə avtoritar dövlətə çevrilməsi deyil. Daha təhlükəli proses baş verir: demokratik institutların formal mövcudluğu qorunur, lakin onların siyasi məzmunu tədricən boşalır. Parlament qalır, amma qanunlar səsverməsiz qəbul etdirilir. Etiraz hüququ qalır, amma etiraz təhlükəsizlik problemi kimi idarə olunur. Söz azadlığı qalır, amma onun sərhədlərini genişləndirən qanun layihələri ardıcıl şəkildə gündəmə gətirilir. Uğursuz qərarların siyasi məsuliyyəti prezidentdən başqalarına ötürülür.

Xaricdə də eyni model görünür. Fransa hər yerdə lider olmaq istəyir, lakin liderliyin əsas şərti olan etimadı itirir. Afrikada hərbi bazalar təhvil verilir, Avropada Fransa təşəbbüslərinə şübhə artır, dövlət borcu böyüyür, daxildə isə prezidentin fəaliyyətindən narazılıq rekord həddə yaxınlaşır.

Makron özünü böhranların həllini tapan prezident kimi təqdim edir. Lakin getdikcə daha çox görünür ki, o, Fransanın üzləşdiyi böhranların sadəcə idarəedicisi deyil, onların köküdür.

Onun əsas siyasi məhsulu islahat deyil, daimi fövqəladəlik hissidir. Hər dəfə yeni böhran, yeni böyük çıxış, yeni təşəbbüs, yeni sammit və yeni prezident səhnəsi yaradılır. Nəticələr isə eyni qalır: daha zəif etimad, daha ağır borc, daha parçalanmış parlament və daha məhdud beynəlxalq təsir.

Fransanın problemi dünyada kifayət qədər danışmaması deyil. Problem odur ki, rəsmi Paris çox danışdığı halda getdikcə daha az dinlənilir.

Makronun problemi isə özünü zəif təqdim etməsi deyil. Problem odur ki, o, Fransa dövlətinin real imkanları ilə şəxsi siyasi ambisiyaları arasındakı məsafəni qəbul etmək istəmir.

Yelisey Sarayının güzgüsündə hələ də Avropaya yol göstərən, dünyanı xilas edən və bəşəriyyətə siyasi əxlaq dərsi verən prezident görünür.

Fransanın reallığında isə başqa bir obraz var: vətəndaşının etimadını itirmiş, parlamentlə münasibətləri pozulmuş, borcu artmış və keçmiş təsir zonalarından geri çəkilən bir hakimiyyət.

Tarix prezidentlərin özləri haqqında söylədiklərini deyil, ölkələrinə nə qoyub getdiklərini xatırlayır.

Makronun mirası barədə yekun hökmü də onun nitqləri deyil, Fransa cəmiyyətinin daşımalı olacağı siyasi, institusional və maliyyə yükü verəcək.