Hər səhər oyanırıq, qəhvə içirik, işə tələsirik və ekranın mavi işığı altında yuxuya getməyə çalışırıq, sanki hər şeyə özümüz nəzarət edirmişik. Əslində isə bizi sirkadiyal ritmlər idarə edir – planetin fırlanması ilə sinxronlaşmış görünməz bir dirijor.
Bu daxili “saatlardan” demək olar ki, hər şey asılıdır: hormonların səviyyəsi, bədən temperaturu, immunitetin gücü və düşüncə qabiliyyəti.
Lent.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, alimlər bu mexanizmləri onilliklərdir araşdırır və nəticələr çox da ümidverici deyil.
Yuxu ilə bağlı həyat keyfiyyətimizə mane olan ən yayılmış miflərə nəzər salaq.
Birinci mif: “Gecə quşu” olmaq ömürlük taledir
Adətən hesab olunur ki, insanlar iki qrupa bölünür: səhər tezdən enerjili olanlar və gecələr aktiv olanlar. Guya bunun səbəbi yalnız genetika ilə bağlıdır. Doğrudur, CLOCK və PER genləri xronotipimizi müəyyənləşdirir, lakin bu, yalnız insanların təxminən 10–15 faizində kəskin şəkildə özünü göstərir.
Digər insanlar üçün bioloji ritmlər olduqca elastikdir. Son tədqiqatlar göstərir ki, genetika yalnız başlanğıc nöqtəsidir. Düzgün işıq rejimi – səhər günəş işığı və axşam tam qaranlıq – daxili saatı cəmi bir həftə ərzində bir neçə saat dəyişə bilər. Deməli, biz genlərimizin əsiri deyil, daha çox işıq rejiminə əməl etməməyin qurbanıyıq.
İkinci mif: Gündüz yuxusu yuxusuz gecəni tam kompensasiya edir
Bir çox insan düşünür ki, səkkiz saatlıq yuxunu günün istənilən vaxtında almaq olar. Lakin orqanizmi sadə hesablamalarla aldatmaq mümkün deyil. Hüceyrələrin bərpasında əsas rol oynayan melatonin hormonu yalnız qaranlıqda aktiv şəkildə ifraz olunur.
Gündüz yatdıqda yuxu səthi olur və bərpa prosesləri zəifləyir. Statistikaya görə, müntəzəm olaraq gecə işləyən insanlarda diabet və piylənmə riski təxminən üçdə bir artır. Gecə işi artıq rəsmi olaraq bir sıra ciddi xəstəliklərin risk faktoru hesab edilir. Gündüz istirahət isə fast-food kimidir: enerji verir, lakin bədəni tam bərpa etmir.
Üçüncü mif: Melatonin tabletləri sadəcə zərərsiz yuxu dərmanıdır
Apteklərdə melatonin çox vaxt “yuxuya getməyi asanlaşdıran” sadə vasitə kimi təqdim olunur. Halbuki bu, güclü hormon və antioksidantdır və orqanizmdə bir çox bioloji prosesləri tənzimləyir. O, qocalma və iltihabi proseslərə qarşı qoruyucu rol oynayır, çatışmazlığı isə Altsheymer xəstəliyinin riskinin artması ilə əlaqələndirilir.
Həkimlə məsləhətləşmədən sintetik melatoninin nəzarətsiz qəbulu orqanizmin daxili ritmini daha da poza bilər. Bu, sadəcə yuxu dərmanı deyil, bədənə qaranlığın başladığını bildirən kimyəvi siqnaldır.
Dördüncü mif: Ekranın mavi işığı yuxuya təsir etmir
Bu gün smartfonlar demək olar ki, əlimizin davamına çevrilib. Axşam yataqda sevdiyimiz serialın bir neçə seriyasına baxmaq zərərsiz görünə bilər. Lakin ekranların mavi işıq spektri melatonin ifrazını hətta gün işığından daha güclü şəkildə azalda bilər.
Axşam saatlarında iki saat gadget istifadə etmək yuxunun başlanmasını təxminən bir saat gecikdirir və “gecə hormonunun” səviyyəsini təxminən 25 faiz azaldır. Nəticədə səhər yorğunluq, gün ərzində isə xroniki halsızlıq yaranır.
Beşinci mif: Sirkadiyal ritmlər yalnız yuxuya təsir edir
Bu ən təhlükəli yanlış təsəvvürlərdən biridir. Əslində hər hüceyrənin öz “saatı” var. Qaraciyər müəyyən saatlarda detoks prosesini aktivləşdirir, əzələlər günün müəyyən vaxtında maksimum gücə çatır, ürək isə xüsusilə səhər 6-dan 12-yə qədər daha həssas olur.
Hətta gecə yeyilən qidalar da fərqli şəkildə həzm olunur. Bu zaman insulin daha zəif işləyir və kalorilər daha tez yağ ehtiyatına çevrilir. Ümumi ritm pozulduqda bütün bioloji sistem sanki orkestr kimi ahəngini itirir və bu, həm əhval-ruhiyyəyə, həm də çəkiyə təsir edir.
Altıncı mif: Gün rejimi həyat boyu dəyişməz qalır
Daxili bioloji saatımız həyatımız boyunca dəyişir. Yeniyetmələr hormonal dəyişikliklər səbəbindən daha gec yatmağa meyilli olurlar. 60 yaşdan yuxarı insanlarda isə yuxunun tez-tez bölünməsi və erkən oyanma halları müşahidə olunur.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
