Azərbaycanın bəzi yaşayış məntəqələrində təhlükə yalnız yerin titrəməsi ilə məhdudlaşmır. Dağ yamaclarında salınan evlər, sürüşməyə meyilli torpaq qatları, köhnə tikililər və seysmik fəallıq müəyyən ərazilərdə riski daha da artırır. Xüsusilə Bakı, Şamaxı, İsmayıllı, Şəki, Zaqatala və ölkənin cənub bölgələri təbii fəlakətlər baxımından diqqət tələb edən ərazilər sırasındadır.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Bəs Azərbaycanda hansı yerlər zəlzələyə daha həssasdır, torpaq sürüşməsi ən çox harada baş verir və yaşayış evləri üçün əsas təhlükə nədən qaynaqlanır?
Şamaxı – Azərbaycanın zəlzələ tarixinin ən ağır səhifələrindən biri
Şamaxı ölkənin ən tanınmış seysmik fəal ərazilərindəndir. Böyük Qafqazın cənub-şərq hissəsində yerləşən rayon tarixən güclü zəlzələlərlə üzləşib.
1667 və 1902-ci illərdə baş vermiş dağıdıcı zəlzələlər Şamaxının tarixində xüsusi yer tutur. Xüsusilə 1902-ci il zəlzələsi şəhərdə geniş dağıntılara səbəb olub.
Şamaxı ilə yanaşı, İsmayıllı və Ağsu istiqamətində də seysmik fəallıq müşahidə olunur. Bu ərazilərdə yaşayış binalarının layihələndirilməsi zamanı qrunt şəraiti və seysmik tələblər xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Şəki, Zaqatala və Balakən – dağların yaratdığı təhlükə
Böyük Qafqazın cənub yamacında yerləşən Şəki-Zaqatala bölgəsi də Azərbaycanın seysmik fəal zonalarındandır.
Bu bölgədə təhlükəni artıran amillərdən biri dağlıq relyefdir. Güclü yeraltı təkanlar bəzi yamaclarda daş uçqunlarını və torpaq sürüşmələrini də hərəkətə gətirə bilər.
2012-ci ildə Zaqatala-Balakən bölgəsində baş vermiş güclü zəlzələlər yaşayış evlərinə ziyan vurub, bir sıra tikililərin dayanıqlığı məsələsini gündəmə gətirib.
Bu səbəbdən həmin ərazilərdə yalnız zəlzələnin gücü deyil, evin yerləşdiyi yamac və torpağın xüsusiyyətləri də nəzərə alınmalıdır.
Bakı və Abşeron – təhlükə təkcə zəlzələ deyil
Paytaxtın bütün ərazilərini eyni təhlükə səviyyəsində qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bakı və Abşeron yarımadasında seysmik risklə yanaşı, müəyyən yamaclarda sürüşmə təhlükəsi də mövcuddur. Xüsusilə Bayıl yamacı və Zığ ərazisi keçmiş sürüşmə hadisələri ilə tanınır. Bu ərazilərdə torpaq qatlarının geoloji quruluşu, yeraltı sular, tikinti yükləri və yamacların dəyişdirilməsi mühüm rol oynaya bilər.
Bayılda 2000-ci ildə baş vermiş sürüşmə geniş diqqət çəkib. 2018-ci ildə isə Badamdar ərazisində sürüşmə nəticəsində yollar və yaşayış məntəqələrinə yaxın sahələrdə təhlükəli vəziyyət yaranıb. Paytaxtda sıx tikinti şəraiti belə hadisələrin mümkün nəticələrini daha ciddi edir.
Lənkəran və Talış dağları – həm seysmik, həm geoloji risk
Azərbaycanın cənubunda yerləşən Talış dağları və ətraf ərazilər də mürəkkəb geoloji quruluşa malikdir. Lənkəran, Lerik, Astara və Yardımlının dağlıq hissələrində güclü yağıntılar, yamacların dikliyi və torpaq qatlarının xüsusiyyətləri sürüşmə riskinə təsir göstərir. Xüsusilə uzunmüddətli yağışlardan sonra torpağın su ilə doyması yamacların dayanıqlığını zəiflədə bilər. Bununla belə, həmin rayonların bütün yaşayış məntəqələrini eyni dərəcədə təhlükəli hesab etmək olmaz. Risk konkret sahənin geoloji şəraitindən asılıdır.
Quba, Qusar, Gəncə və Naxçıvan da risk zonasındadır
Seysmoloqların qiymətləndirmələrində Quba-Qusar, Gəncəbasar və Naxçıvan da yüksək seysmik təhlükəli bölgələr sırasında göstərilir. Xüsusilə Gəncə ətrafında tarixən dağıdıcı zəlzələlərin baş verməsi bu bölgədə seysmik təhlükənin nəzərə alınmasının vacibliyini göstərir. Naxçıvanın dağlıq relyefi və tektonik quruluşu isə ərazidə həm zəlzələ, həm də bəzi yamaclarda qaya uçqunu təhlükəsinin qiymətləndirilməsini zəruri edir.
2026-cı ildə Bayıl və Badamdarla bağlı xəbərdarlıq
Coğrafiya İnstitutunun 2026-cı ildə açıqlanan məlumatına əsasən, yaz aylarında intensiv yağıntılar bir sıra sürüşmə hadisələrinə səbəb olub. Mütəxəssislər Bayıl, Badamdar, Zığ və Binəqədidə lokal risklərə diqqət çəkiblər. Bayıl yamacında çatların yaranması, Badamdarda isə qrunt sularının təsiri ilə təhlükənin tam aradan qalxmaması qeyd olunub. Bu məlumatlar həmin ərazilərin hamısında hazırda sürüşmə getdiyi mənasına gəlmir. Lakin geoloji nəzarətin davam etdirilməsinin vacibliyini göstərir.
Ev almadan əvvəl nələri yoxlamaq lazımdır?
Mütəxəssislərin yanaşmasına görə, yaşayış yerinin təhlükəsizliyi yalnız rayonun adı ilə müəyyən edilmir. Eyni yaşayış massivində iki qonşu torpaq sahəsinin geoloji xüsusiyyətləri fərqli ola bilər. Xüsusilə yamaclarda yerləşən evlərdə divar çatları, istinad divarlarının əyilməsi, torpağın çökməsi və suyun qeyri-adi şəkildə toplanması diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Ev alarkən tikintinin layihə sənədlərini, seysmik normalara uyğunluğunu və mühəndis-geoloji araşdırmaların nəticələrini yoxlamaq vacibdir. Azərbaycanda zəlzələnin dəqiq vaxtını və yerini əvvəlcədən etibarlı şəkildə proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Torpaq sürüşmələrinin təhlükəsi isə mütəmadi müşahidə və mühəndis-geoloji qiymətləndirmə ilə araşdırıla bilər. Nəticə etibarilə, Şamaxı-İsmayıllı, Şəki-Zaqatala, Gəncəbasar, Talış və Naxçıvan seysmik təhlükə baxımından, Bayıl, Badamdar, Zığ və digər müəyyən edilmiş yamaclar isə sürüşmə riski baxımından xüsusi diqqət tələb edir. Əsas təhlükə təkcə təbiətin gücü deyil, həmin təhlükəyə hazır olmayan tikililər və vaxtında görülməyən qabaqlayıcı tədbirlərdir.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
