Xəbər verdiyimiz kimi, İranın xarici işlər naziri bildirib ki, Hörmüz boğazı artıq kommersiya gəmiləri üçün tam açıqdır. Bu açıqlama Yaxın Şərqdə müharibənin başa çatacağına dair ümidləri artırıb və neft qiymətlərinin kəskin şəkildə enməsinə səbəb olub.
Lent.az-ın xarici mediaya istinadla məlumatına görə, bununla belə, analitiklər xəbərdarlıq edirlər ki, bu həyati əhəmiyyətli su yolunda hərəkətin dərhal genişmiqyaslı şəkildə bərpa olunması gözlənilmir.
Cümə günü ABŞ prezidenti Donald Tramp sosial şəbəkələrdə paylaşdığı bir sıra mesajlarda bildirib ki, İran artıq bu strateji su yolunu bir daha bağlamamağa razılaşıb və bunu “bütün dünya üçün böyük və parlaq gün” kimi qiymətləndirib.
Lakin İslam Respublikasının xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin bu vədi İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) tərəfindən yalnız şərti şəkildə dəstəklənib. “The Guardian” qeyd edir ki, müharibə dövründə bu qurum Tehrandakı nüfuzunu daha da gücləndirib.
İran parlamentinin spikeri Mohammad Baqir Qalibaf isə xəbərdarlıq edib ki, əgər ABŞ blokadası davam edərsə, Hörmüz boğazı açıq qalmayacaq. O əlavə edib ki, boğazın açıq və ya bağlı olması və onunla bağlı qaydalar “sosial şəbəkələrdə deyil, yerində müəyyən ediləcək”.
Tramp həmçinin bildirib ki, İran nüvə proqramını qeyri-müəyyən müddətə dayandırmağa razılaşıb və ABŞ-dan heç bir dondurulmuş vəsait almayacaq. “Bloomberg”ə verdiyi müsahibədə o, müharibənin dayandırılması ilə bağlı danışıqların yəqin ki, bu həftəsonu keçiriləcəyini deyib.
Tramp “Reuters” agentliyinə ayrıca açıqlamasında qeyd edib ki, Vaşinqton İranla onun zənginləşdirilmiş uranının çıxarılması məsələsində əməkdaşlıq edəcək. Tramp bunu “nüvə tozu” adlandırıb və bu prosesin “yavaş və rahat tempdə” həyata keçirilərək ABŞ-a daşınacağını bildirib. İran rəsmiləri bu bəyanata münasibət bildirməyib, lakin Tehran uzun müddətdir ölkə daxilində uranı zənginləşdirmək hüququnun toxunulmaz olduğunu vurğulayır.
ABŞ-ın uran razılaşması müqabilində 20 milyard dollar nağd vəsait alacağı ilə bağlı xəbərlərə münasibət bildirən Tramp deyib: “Bu, tamamilə yalandır. Heç bir pul əl dəyişmir”.
Əraqçinin boğazın “tam açıq elan edilməsi” barədə açıqlaması Livanda İsrail ilə İranın dəstəklədiyi Hizbullah arasında döyüşləri qismən dayandıran yeni 10 günlük atəşkəsin qüvvəyə minməsindən sonra verilib. Bu atəşkəs həftələrlə davam edən və yüzlərlə mülki şəxsin ölümünə səbəb olan hava hücumlarından sonra bəzi bölgələrdə nisbi sakitlik yaradıb.
Tramp həmçinin bildirib ki, İsrail Livana hücumları dayandıracaq və “ABŞ buna icazə vermir” deyə vurğulayıb.
Bununla belə, bundan bir neçə dəqiqə əvvəl İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu rəsmi YouTube səhifəsində yayımladığı videoda bildirib ki, İsrail Hizbullah ilə mübarizəni hələ başa çatdırmayıb. O deyib: “Biz hələ işimizi bitirməmişik. Qalan raket və pilotsuz uçuş aparatları təhlükəsini aradan qaldırmaq üçün bir sıra addımlar planlaşdırırıq”.
Bundan qısa müddət sonra Livanın cənubunda İsrailə məxsus pilotsuz uçuş aparatının zərbəsi nəticəsində bir nəfərin öldüyü barədə məlumatlar yayılıb. İsrailin müdafiə naziri Israel Katz bildirib ki, İsrail ordusu qoşunları ölkədən çıxarılmayacaq və hərbi əməliyyatlar yenidən başlaya bilər.
İran dövlət televiziyası yüksək rütbəli hərbi rəsmiyə istinadən xəbər verib ki, kommersiya gəmilərinin Hörmüz boğazından keçidinə icazə veriləcək, lakin yalnız müəyyən marşrut üzrə və SEPAH donanmasının icazəsi ilə.
Donald Tramp bildirib ki, İran limanları və gəmiçiliyi ilə bağlı ABŞ blokadası hələlik qüvvədə qalacaq. Mövcud qeyri-müəyyən şəraitdə yalnız az sayda gəminin bu marşrutdan keçməyə cəsarət edəcəyi gözlənilir, bu isə vəziyyətin normallaşmasının hələ uzaqda olduğunu göstərir. Tramp özünün “Truth Social” hesabında “Dəniz blokadası İranla bağlı olaraq yalnız razılaşmamız 100% tamamlanana qədər qüvvədə qalacaq” deyib və əlavə edib ki, bu proses çox sürətlə irəliləməlidir.
Cümə günü ABŞ Maliyyə Nazirliyi sanksiyalara məruz qalmış Rusiya neftinin gəmilərə yüklənərək alınmasına 16 maya qədər icazə verib və aprelin 11-də başa çatan ilkin 30 günlük müddəti uzadıb. Tramp administrasiyası müharibə dövründə kəskin artan qlobal enerji qiymətlərinə nəzarət etməyə çalışır. “The Guardian” qeyd edir ki, bu qərar Maliyyə naziri Skott Bessentin Vaşinqtonun bu güzəşti uzatmayacağını bildirməsindən cəmi iki gün sonra qəbul edilib.
Eyni zamanda Parisdə Fransa və Böyük Britaniyanın birgə sədrliyi ilə keçirilən konfransda təxminən 40 ölkənin nümayəndələri Hörmüz boğazının təhlükəsizliyinin təmin olunması üzrə beynəlxalq planı müzakirə ediblər. Münaqişədən əvvəl bu marşrutla dünya üzrə neft və qaz tədarükünün təxminən beşdə biri daşınırdı.
İranın münaqişənin əvvəlində boğazı bağlaması neft qiymətlərinin kəskin artmasına, inflyasiyanın güclənməsinə və qlobal iqtisadi böhran, hətta resessiya riskinə səbəb olmuşdu.
Donald Tramp bildirib ki, o, NATO-nun kömək təklifini rədd edib və onlara neft daşınmasında iştirak etmək istəmirlərsə, kənarda qalmağı tövsiyə edib. “Lazım olanda faydasız idilər, kağız pələng!” – deyə o, sosial şəbəkədə yazıb və daha sonra Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Pakistan və Qətərə təşəkkür edib.
Gəmiçilik sənayesi assosiasiyaları vəziyyəti araşdırdıqlarını bildiriblər. BMT-nin gəmiçilik üzrə agentliyi olan “International Maritime Organization”nın baş katibi Arsenio Dominqez deyib ki, Hörmüz boğazının açılması ilə bağlı açıqlamanın bütün ticarət gəmiləri üçün sərbəst hərəkət və təhlükəsiz keçid baxımından uyğunluğu qiymətləndirilir.
“The Guardian” qeyd edir ki, son günlər regional diplomatlar İran, İsrail və ABŞ arasında zorakılığın yenidən alovlanmasının qarşısını almaq üçün intensiv səylər göstəriblər. Bu ayın əvvəlində Tramp tərəfindən elan edilən atəşkəsin müddəti aprelin 21-də başa çatır. Pakistan ordusunun komandanı, feldmarşal Asim Munir isə daha davamlı sülh üçün danışıqları davam etdirmək məqsədilə Tehrandadır.
Pakistan Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi Tahir Andrabi bildirib ki, “Livanda sülh və silahlı hücumların dayandırılması danışıqlar üçün vacibdir”.
Livanda kövrək atəşkəs geniş şəkildə qeyd olunub. Beyrutda damlarında döşəklər olan avtomobillər küçələrdən keçərək evlərinə qayıdan məcburi köçkünləri qarşılayan sevincli izdihamın arasından hərəkət edib. Avtomobillərdə Hizbullaha dəstək musiqiləri səslənib, sarı bayraqlar dalğalanıb.
Buna baxmayaraq, İsrail ordusunun Livanın bir hissəsində qalması və Litani çayının cənubuna keçməmək barədə xəbərdarlıqlarına rəğmən, cənuba kütləvi qayıdış baş verib. Hizbullah, Livan ordusu və parlament sədri Nabih Berri sakinləri tələsməməyə çağırsa da, çox az adam bu çağırışa əməl edib.
Litani çayı üzərindəki dağıdılmış körpülərin qarşısında uzun növbələr yaranıb. Atəşkəsdən cəmi bir neçə saat əvvəl İsrail cənubi Livanın Tir şəhərinə gedən son salamat körpü – Qasmiya körpüsünü bombalayıb.
Müharibə Hizbullahın martın 2-də İsrailə raket zərbələri endirməsindən sonra başlayıb. Bu addım İsrailin sərt cavabına, o cümlədən cənubi Livana quru müdaxiləsinə səbəb olub. Bu, tərəflər arasında son böyük qarşıdurmadan 15 ay sonra baş verib.
Atəşkəs şərtləri Livanı 2024-cü ilin noyabrındakı əvvəlki razılaşmadan sonrakı vəziyyətə qaytarır. Bu razılaşma kimi, İsrailə Livanda özünümüdafiə məqsədilə istənilən vaxt zəruri tədbirlər görmək hüququ verir.
İsrailli analitik Mairav Zonszein bildirib ki, atəşkəs İsrailin şimal bölgəsində yaşayanlar arasında narazılıq dalğası yaradıb. Onun sözlərinə görə, Benyamin Netanyahu müharibənin davamını dəstəkləyən ictimai rəyə arxalanır, baxmayaraq ki, hərbçilər yalnız hərbi güclə Hizbullahı tərksilah etməyin mümkünlüyünə şübhə ilə yanaşırlar.
İsrail ilə Hizbullah arasında müharibənin dayandırılması İran danışıqlarının əsas tələblərindən biri olub. İran tərəfi daha əvvəl İsraili Livana zərbələr endirməklə atəşkəsi pozmaqda ittiham etmişdi, İsrail isə bu razılaşmanın Livana şamil olunmadığını bildirmişdi.
Döyüşlər nəticəsində ən azı 3000 nəfər İranda, 2100-dən çox insan Livanda, 23 nəfər İsraildə və ondan çox şəxs Fars körfəzi ölkələrində həyatını itirib. Həmçinin 13 ABŞ hərbçisi də həlak olub.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
