1946-cı il oktyabrın 16-aə əsas təqsirləndirilən şəxslər Nürnberqdə edam edilib.
Lent.az xarici mediaya isinadən onların kim olduqlarını, nədə məhkum edildiklərini və məhkəmənin digər iştirakçılarına nə baş verdiyini təqdim edir.
1946-cı il oktyabrın 16-da Beynəlxalq Hərbi Tribunal tərəfindən məhkum edilmiş on nəfər Nürnberqdə edam edilib. Nasist Almaniyası liderlərinin Nürnberq məhkəmələri təxminən on bir ay davam edib. Daha iki nəfər edama məhkum edilib, lakin onların edamı baş tutmayıb: Herman Qerinq oktyabrın 16-sı gecəsi intihar edib və Martin Bormann qiyabi olaraq məhkum edilib.
2026-cı il bu edamların 80-ci ildönümüdür. Bu məqalədə müttəhimlərin başına gələnləri, Nürnberq məhkəmələrinin niyə bu qədər vacib olduğu ilə tanış olacaqsınız.
Nürnberq məhkəmələri necə aparılıb və onları kimlər mühakimə edib
Nürnberq məhkəmələri 20 noyabr 1945-ci il noyabrın 20-də Ədliyyə sarayında başlayıb və sentyabrın 30-u və oktyabrın 1-i 1946-cı ildə hökmlərin elan edilməsi ilə başa çatıb. Beynəlxalq Hərbi Tribunalı 1945-ci il avqustun 8-dəki London sazişi əsasında ABŞ, SSRİ, Böyük Britaniya və Fransa yaradıb. Məhkəmənin tarixləri və tərkibi Nürnberq şəhər muzeylərinin muzey layihəsi olan Nürnberq məhkəmələri memorialında təsvir olunub və əsas sənədlər ABŞ milli arxivlərində mövcuddur.
İttihamnamədə Nasist rejiminin 24 üzvü yer alıb. Robert Ley məhkəmə başlamazdan əvvəl intihar edib, Qustav Krupp fon Bolen und Halbah isə səhhətindəki problemlərə görə məhkəmə qarşısına çıxa bilməyən hesab edilib. Nəticədə məhkəmə qiyabi olaraq mühakimə olunan Martin Bormann da daxil olmaqla 22 nəfəri mühakimə edib.
Dörd ölkənin hər biri bir hakim və bir prokurorluq qrupu təyin edib. Sədrlik edən hakim Böyük Britaniyadan Ceffri Lourens olub; Frensis Biddl ABŞ-dan, Anri Donnedye de Vabre Fransadan və İona Nikitçenko SSRİ-dən hakim vəzifələrində çalışıb. Baş ittihamçı prokurorlar Robert Cekson, Hartli Şoukross, Fransua de Menton (1946-cı ilin yanvarında Oqyust Şampetye de Rib ilə əvəz edilib) və sovet prokuroru Roman Rudenko olub.
İttihamnamədə dörd kateqoriya olub: ümumi plan və ya sui-qəsd; sülhə qarşı cinayətlər, o cümlədən təcavüzkar müharibənin planlaşdırılması və aparılması; müharibə cinayətləri; və insanlığa qarşı cinayətlər. Sonunculara qətl, məhv etmə, kölələşdirmə, deportasiya və siyasi, irqi və ya dini zəmində təqib daxil olub. Məhkəmə həm təqsirləndirilən şəxslərin konkret hərəkətlərini, həm də onların nasist rejimindəki rolunu araşdırıb.
İttiham tərəfi nasist agentliklərindən ələ keçirilən sənədlərdən, əmrlərdən, hesabatlardan və şahid ifadələrindən istifadə edib. Dinləmələr ingilis, fransız, alman və rus dillərində sinxron tərcümə ilə keçirilib. Təqsirləndirilən şəxslərin müdafiə vəkilləri olub, ifadələr veriblər və sualları cavablandırıblar. Əhəmiyyətli məqsəd yalnız qaliblərin ifadələrinə əsaslanmaq deyil, rejimin cinayətlərinin sənədli qeydini yaratmaq olub.
1946-cı il oktyabrın 16-da kim edam edilib?
Tribunalda on iki nəfərə ölüm hökmü çıxarılıb. On nəfər oktyabrın 16-da aşağıdakı ardıcıllıqla asılıb: Ribbentrop, Keytel, Kaltenbrunner, Rosenberq, Hans Frank, Frik, Ştreyher, Zaukel, Yodl və Seyss-İnkvart.
Ribbentrop asılmaqla edam edilib
Kimlər həbs cəzası və kimlər bəraət alıb?
On iki ölüm hökmündən əlavə, üç nəfər ömürlük, dörd nəfər isə 10 ildən 20 ilə qədər həbs cəzası alıb. Tribunal üç təqsirləndirilən şəxsə bəraət verib. Ümumilikdə, məhkəmə tərəfindən baxılan 22 nəfərdən məhkum edilib və üçü bəraət alıb.
Rudolf Hess, Valter Funk və Erix Reder ömürlük həbs cəzası alıblar. Albert Speer və Baldur von Şirah hər biri 20 il, Karl Dyenits 10 il və Konstantin von Neyrat 15 il həbs cəzası alıblar. Azadlığa buraxılmalar müttəfiq hakimiyyət orqanlarının səhiyyə məsələləri ilə bağlı fərdi qərarlarından və ya müddətindən asılı olub.
Tribunal Reyxsbankın keçmiş prezidenti və iqtisadiyyat naziri Yalmar Şaxtı, keçmiş kansler və diplomat Frans fon Papenı və radio təbliğatı sahəsində çalışan Hans Friçeyə bəraət qazandırıb. Məhkəmə bu prosesdə onlara qarşı irəli sürülən ittihamların sübut olunmadığını müəyyən edib.
Yalmar Şaxt, Reyxsbankın keçmiş prezidenti
Lakin sonradan Almaniyanın denazifikasiya orqanları ayrı-ayrı qərarlar çıxarıblar: Şaxt səkkiz il əmək düşərgəsində cəza çəkib və 1948-ci ildə azadlığa buraxılıb; fon Papen 1949-cu ildə əmək düşərgəsinə cəza çəkib, lakin apellyasiya şikayəti ilə azadlığa buraxılbı; Friçe doqquz il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib, lakin 1950-ci ilin sentyabrında erkən azadlığa buraxılıb. Qeyd etmək lazımdır ki, bunlar Beynəlxalq Hərbi Tribunalın hökmünün yenidən baxılması deyil, müharibədən sonrakı ayrı-ayrı proseslər olub.
Həkimlərin və cəza orqanlarının işçilərinin işləri də daxil olmaqla, sonrakı Nürnberq məhkəmələrindəki bəraət hökmləri ayrıca araşdırılıb. Bu, Reyx liderlərinin əsas məhkəməsindən sonra baş tutan daha bir məhkəmə prosesi olub.
Növbəti məhkumların aqibəti necə olub?
1947-ci il iyulun 18-də həbs cəzasına məhkum edilənlər dörd qalib dövlət tərəfindən birgə idarə olunan Berlinin Şpandau həbsxanasına köçürülüblər. Bəzi məhbuslar bütün cəzalarını çəkiblər, digərləri isə tibbi səbəblərə görə vaxtından əvvəl azadlığa buraxılıblar.
Şpandau həbsxanası
Konstantin fon Neyrat təxminən səkkiz illik həbsdən sonra 1954-cü ildə, ömürlük həbs cəzasına məhkum edilən Erih Reder 1955-ci ildə və Valter Funk 1957-ci ilin mayında azadlığa buraxılıb. Hər üçü 1950-ci və ya 1960-cı illərdə vəfat edib.
Karl Dyenits on il həbsdən sonra 1956-cı ilin oktyabrında azadlığa buraxılıb. Hər biri 20 illik həbs cəzası alan Albert Şpeer və Baldur fon Şirax 1966-cı il oktyabrın 1-də azadlığa buraxılıblar. Dyenits 1980-ci ildə, Şpeer 1981-ci ildə və Şirax 1974-cü ildə vəfat edib.
Rudolf Hess ölümünə qədər Şpandauda qalıb: 1987-ci il avqustun 17-də 93 yaşında həbsxanada vəfat edib. Onun ölüm səbəblərini Britaniya Kral Hərbi Polisi araşdırııb. Hessin ölümündən sonra həbsxana boş olub və Şpandau bağlanıb.
Martin Borman edam edilənlər arasında olmayıb: tribunal onu qiyabi olaraq ölüm hökmü çıxarıb. Onun qalıqları 1972-ci ildə Berlində tapılıb və 1998-ci ildə şəxsiyyəti mitoxondrial DNT testi ilə təsdiqlənib. Bu barədə Holokost Ensiklopediyası məlumat verib; genetik analizin nəticələrini məhkəmə ekspertləri elmi məqalədə də dərc ediblər.
Edam edilən on nəfərin cəsədi kremasiya edilib və külləri İzar çayının bir qoluna səpələnib ki, məhkumların tərəfdarları üçün ibadət yerlərinə çevrilə biləcək məzarların qalmasının qarşısını ala bilsinlər.
Nürnberq məhkəmələri nə üçün vacibdir?
Məhkəmə beynəlxalq cinayət hüququnun inkişafında mühüm bir mərhələni qeyd edib. O, fərdi məsuliyyət prinsipini təsbit edib: dövlət vəzifəsi insanı məsuliyyətdən azad etmir və əmrlərə tabe olmaq özü-özlüyündə onu günahdan azad etmir. Məhkəmə hər bir təqsirləndirilən şəxsə qarşı sübutları fərdi olaraq qiymətləndirib və rejimin bütün üzvlərinə eyni cəzanı təyin etməyib.
Tribunalın prinsipləri beynəlxalq hüquqda da davam etdirilib. 1946-cı il dekabrın 11-də BMT Baş Assambleyası Nizamnamə və tribunalın qərarı ilə tanınan prinsipləri bir daha təsdiqləyib; 1950-ci ildə BMT Beynəlxalq Hüquq Komissiyası onları ayrıca bir sənəddə ifadə edib.
Nürnberq məhmkəmələri: nəticələr və dərslər
Məhkəmə həmçinin sənədlərin, ifadələrin və cinayətlərin sübutlarının çarpaz dindirilə bilən ictimai arxivini yaradıb. Tarixçilər, hüquqşünaslar və İkinci dünya müharibəsi ilə bağlı digər tədqiqatçılar onun materiallarını öyrənməyə davam edirlər.
Tez-tez verilən suallar
Nürnberq tribunalı nədir?
Bu, ABŞ, SSRİ, Böyük Britaniya və Fransanın Nasist Almaniyasının ən yüksək vəzifəli liderlərini mühakimə etmək üçün yaradılmış beynəlxalq məhkəmə olub. O, sülhə qarşı cinayətləri, müharibə cinayətlərini və insanlığa qarşı cinayətləri mühakimə edib.
Herman Herinq necə ölüb?
Herinq 1946-cı il oktyabrın 16-sı gecəsi, planlaşdırılan edamından bir neçə saat əvvəl intihar edib. Tribunal onu asmaqla ölüm hökmünə məhkum edib, lakin hökmün icrasına intihar səbəbindən imkan olmayıb.
Herman Herinq
Əsas məhkəmə prosesi nə qədər davam edib?
Əsas Beynəlxalq Hərbi Tribunal 1945-ci il noyabrın 20-dən 1946-cı il oktyabrın 1-nə qədər - təxminən on yarım ay - fəaliyyət göstərib. Daha sonra Nürnberqdə digər müttəhimlərin ayrı-ayrı məhkəmə prosesləri keçirilib, buna görə də "Nürnberq məhkəmələri" termini yalnız əsas məhkəmə prosesindən daha çox şeyə aid ola bilər.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
