Bakının küçələrindən hər gün minlərlə insan keçir. Kimisi işə tələsir, kimisi evinə qayıdır, kimisi də hansısa ünvanı axtarır. Ancaq çoxumuz ayaq basdığımız küçələrin hansı tarixə şahidlik etdiyini, adlarının haradan gəldiyini bilmirik. Paytaxtda elə küçələr var ki, onların adları məşhur şəxsiyyətlərin xatirəsini yaşadır. Elələri də var ki, bir zamanlar həmin ərazidə yaşayan insanların peşələrindən, adət-ənənələrindən və həyat tərzindən xəbər verir. Bakının ən maraqlı və qeyri-adi küçə adlarından biri də Zərgərpalandır.
İlk dəfə eşidən adam üçün bu söz bir qədər qəribə səslənə bilər. Zərgər sözünün mənası məlumdur. Bəs palan nə deməkdir? Bu iki söz necə birləşib? Nə üçün Bakının mərkəzindəki küçələrdən biri məhz belə adlandırılıb? Ən maraqlısı isə odur ki, bu küçənin tarixində qızıl-gümüş ustaları, unudulmuş sənətkarlıq ənənələri, qədim hamam və bir zərgərin həyat yoldaşına olan məhəbbəti ilə bağlı rəvayət gizlənir.
Lent.az “Bizim küçələr” rubrikasının növbəti yazısını təqdim edir.
Bu dəfə Bakının tarixi Zərgərpalan küçəsindən, onun adının yaranmasından və illər ərzində yaddaşlardan silinməyə başlayan maraqlı hadisələrdən danışacağıq.
Zərgərpalan nə deməkdir?
Zərgərpalan sözünün mənasını anlamaq üçün əvvəlcə Bakının qədim sənətkarlıq həyatına nəzər salmaq lazımdır.
Keçmişdə şəhərin müəyyən məhəllələrində eyni peşə ilə məşğul olan sənətkarlar bir yerə toplaşırdılar. Dəmirçilərin, misgərlərin, dərzilərin və zərgərlərin öz emalatxanaları, dükanları olurdu. Bu cür məhəllələr zamanla orada yaşayan və çalışan insanların peşələri ilə tanınmağa başlayırdı.
Zərgərpalan da belə yerlərdən biri olub.
Tarixi məlumatlara görə, bu ərazidə çoxsaylı zərgər emalatxanaları fəaliyyət göstərib. Ustalar qızıl və gümüşdən sırğalar, üzüklər, boyunbağılar və müxtəlif bəzək əşyaları hazırlayıblar.
Bəs palan sözü haradan yaranıb?
İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin izahına görə, palan sözü şəhərin bir neçə evdən ibarət hissəsini, məhəlləni və ya küçəni ifadə edib. Beləliklə, Zərgərpalan sözünün mənası zərgərlərin yerləşdiyi küçə və ya məhəllə deməkdir.
Bir küçənin üç fərqli adı
Zərgərpalan küçəsi tarix boyu müxtəlif adlar daşıyıb.
Çar Rusiyası dövründə küçə Spasski adı ilə tanınıb. Ancaq maraqlıdır ki, rəsmi adı başqa olsa da, yerli əhali bu ərazini Zərgərlər küçəsi adlandırmağa davam edib.
Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra küçənin adı yenidən dəyişdirilib. Bu dəfə ona Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulması uğrunda mübarizədə iştirak etmiş Qasım İsmayılovun adı verilib.
Daha sonralar küçənin tarixi adı – Zərgərpalan bərpa olunub.
Bu ad dəyişikliyi Bakının keçdiyi tarixi mərhələləri də əks etdirir. Müxtəlif siyasi dövrlərdə küçələrin rəsmi adları dəyişsə də, bəzi qədim adlar insanların yaddaşında yaşamağa davam edib.
Zərgərpalan da həmin adlardan biridir.
Bir zərgərin məhəbbət hekayəsi
Zərgərpalan küçəsinin tarixi ilə bağlı ən maraqlı əhvalatlardan biri XX əsrin əvvəllərində Bakıda yaşamış zərgər Zeynalabdinlə əlaqələndirilir.
Rəvayətə görə, Zeynalabdin dövrünün tanınmış zərgərlərindən olub. Onun emalatxanası da məhz Zərgərpalan küçəsində yerləşib.
Zərgərin Tuğra adlı həyat yoldaşı var imiş. Tuğra badam ağaclarını və badam meyvəsini çox sevirmiş.
Günlərin birində qadın ağır xəstələnib. Həyat yoldaşının səhhətindən narahat olan Zeynalabdin onun könlünü xoş etmək üçün bağlarında badam ağacı əkib.
Bununla da kifayətlənməyən zərgər qızıl və gümüşdən badam formasında boyunbağılar hazırlayıb.
Rəvayətdə bildirilir ki, həyat yoldaşının qayğısı və sevgisi Tuğranın ruh yüksəkliyinə müsbət təsir göstərib. Qadın zamanla sağalıb.
Bu əhvalat xalq arasında “Qızıl badam” adı ilə tanınıb. Badam formasında zinət əşyaları isə sevgi və sədaqət rəmzi kimi təqdim olunub.
126 il sonra yenidən üzə çıxan hamam
Zərgərpalanın tarixi yalnız zərgərlərlə məhdudlaşmır.
Bu ərazidə uzun illər diqqətdən kənarda qalmış qədim hamam da yerləşir.
1899-cu ildə inşa edilən Zərgərpalan hamamı Bakının XIX əsr memarlıq nümunələrindən biridir. Tarixi mənbələrdə abidənin ünvanı Zərgərpalan küçəsi, 87 kimi göstərilib.
Hamam uzun müddət öz ilkin təyinatı üzrə istifadə olunub. Lakin sovet dövründə onun taleyi dəyişib.
1938-ci ildə bina sahibindən müsadirə edilib. Bundan sonra tikili müxtəlif emalatxanaların istifadəsinə verilib. Burada dəmirçilik, misgərlik və digər istehsal işləri aparılıb.
1995-ci ilə qədər emalatxana kimi fəaliyyət göstərən bina sonradan özəlləşdirilib.
Uzun illər ərzində tikilinin tarixi əhəmiyyəti geniş ictimaiyyətə məlum olmayıb. Hətta yaxınlıqda yaşayan sakinlərin bir qisminin belə burada qədim hamam yerləşdiyindən xəbərsiz olduğu bildirilib.
2024-cü ilin sentyabrında ərazidə arxeoloji tədqiqatlara başlanılıb.
Araşdırmalar zamanı hamamın daxilində səkkizguşəli hovuzun, fəvvarənin, əşyaların saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuş oyuqların və qədim kanalizasiya sisteminin qalıqları müəyyən edilib.
Bu tapıntılar XIX əsrin sonlarında Bakıda hamam mədəniyyətinin və memarlıq həllərinin necə inkişaf etdiyini öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Zərgər emalatxanaları hara yoxa çıxdı?
Bir vaxtlar qızıl və gümüş ustalarının çalışdığı bu ərazi zaman keçdikcə əvvəlki görkəmini itirib.
Şəhərin böyüməsi, yeni yaşayış və ticarət obyektlərinin meydana çıxması, iqtisadi münasibətlərin dəyişməsi qədim sənətkarlıq məhəllələrinin həyatına da təsir göstərib.
Yazıçı Qılman İlkinin Bakı haqqında tarixi qeydlərində də Zərgərpalan xatırlanır. Müəllif Vidadi və Çingiz Mustafayev küçələri arasındakı hissədə vaxtilə zərgər dükanlarının yerləşdiyini, həmin dükanlarda qızıl və gümüşdən zərif bəzək əşyalarının hazırlandığını qeyd edib.
Bu gün həmin emalatxanaların əvvəlki fəaliyyətindən çox az iz qalıb.
Lakin küçənin adı keçmiş sənətkarlıq ənənəsinin yaddaşlarda yaşamasına xidmət edir.
Bakının mərkəzində yaşayan qədim ad
Zərgərpalanın yerləşdiyi ərazi paytaxtın mərkəzi hissəsinə daxildir. Yaxınlıqda Bakının ən tanınmış metro stansiyalarından biri – “Nizami” yerləşir.
1976-cı il dekabrın 31-də istifadəyə verilən stansiyanın rəsmi ünvanı da Bakı Metropoliteninin məlumatlarında Zərgərpalan küçəsi kimi göstərilir.
Stansiyanın memarlıq tərtibatında Azərbaycan milli sənətinin elementlərindən istifadə olunub. Divarları Nizami Gəncəvinin əsərləri əsasında hazırlanmış mozaikalar bəzəyir.
Maraqlıdır ki, bir tərəfdə qədim zərgərlik ənənəsini yaşadan küçə adı, digər tərəfdə isə Azərbaycan ədəbiyyatının böyük nümayəndəsinə həsr edilmiş metro stansiyası yerləşir.
Bu mənzərə Bakının müxtəlif tarixi və mədəni qatlarının eyni ərazidə birləşdiyini göstərir.
Bir küçənin adında gizlənən tarix
Zərgərpalan sadəcə qəribə səslənən küçə adı deyil.
Bu adda Bakının sənətkarlıq keçmişi, qızıl-gümüş ustalarının zəhməti, köhnə məhəllələrin həyatı və xalq yaddaşında yaşayan məhəbbət rəvayəti birləşir.
Bir vaxtlar burada çəkic səsləri eşidilib, qızıl və gümüşdən bəzək əşyaları hazırlanıb, insanlar sifarişlərini götürmək üçün emalatxanalara üz tutublar.
Bu gün həmin həyatın böyük hissəsi geridə qalıb. Ancaq küçənin adı keçmişin izlərini qoruyub saxlayır.
Növbəti dəfə Bakının mərkəzində Zərgərpalan adını eşidəndə bunun təsadüfi söz birləşməsi olmadığını xatırlayın. Bu adın arxasında qədim sənətkarlıq məhəlləsi, unudulmuş emalatxanalar, 1899-cu ildə tikilmiş hamam və bir zərgərin sevgisindən bəhs edən rəvayət dayanır.
Çünki bəzən bir küçənin adı bütöv bir şəhərin tarixini danışır.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
